پيترو دلا واله ( مترجم : شعاع الدين شفا )
45
سفرنامه پيترو دلا واله ( قسمت مربوط به ايران ) ( فارسى )
تمام قزلباشها داراى عنوان بيگ نيز هستند و رؤساى آنان كه هر يك صد مرد جنگى به زير فرمان دارند ، يوزباشى خوانده مىشوند . يوزباشىها نيز به نوبهء خود زيردست سلطانها هستند . عنوان سلطان در تركيه مختص افراد خاندان سلطنتى است ؛ ولى در ايران به فرماندهان نظامى و حكام شهرها و اراضى گفته مىشود و تقريبا همان معناى كاپيتن را در قلمرو حكومت ناپل مىدهد . سلطانها نيز زيردست خانها قرار دارند . عنوان خان در تركيه يكى از عناوين پادشاه است ، ولى در ايران معناى حاكم كل يك ايالت را مىدهد و يك خان به قدرى اختيارات دارد كه در قلمرو حكومتش سرنوشت تمام مأموران كشورى و لشكرى در يد قدرت او است و به هر طريقى كه مىخواهد حكومت مىكند و هيچكس را جز شخص شاه ، به عنوان ارشد خود نمىشناسد و در جنگها و امور مربوط به حوزهء قلمرو خود ، فقط از دستورات او اطاعت مىكند . تعداد سلطانها نسبتا زياد است ، ولى فقط عدهء خيلى كمى از آنان مستقيما زير نظر شاه قرار دارند و هر يك از اين سلطانها يك خان به عنوان ما فوق دارد . تمام اين مناصب فقط براى مدتى است كه ارادهء شاه اقتضا كند ؛ اما طبق سنن كشور ، در صورتى كه بىكفايتى و ناشايستگى از كسى ديده نشود ، تغييرى در وضع او داده نمىشود ، و البته اگر كسى شايستگى از خود نشان داد ، امكان ارتقا و بهبود موقعيتش نيز مسلما وجود دارد . لقب « خانى » اغلب نسلا بعد نسل منتقل مىشود و كسانى هستند كه دويست سال است به طور موروثى اين لقب را دارند و بدين سبب مردم اين سامان ، آنان را بيشتر به عنوان ارباب مىشناسند تا مأمور منصوب از طرف شاه . اين رسم زياد مقبول طبع شاه نيست و او مايل است تا حدى كه مىتواند ، آن را تعديل كند ، زيرا به نظر او ، خانها در سرزمين خود زياده از حد اختيارات دارند و او شخصا وقتى جوان بوده ، يعنى در اوايل سلطنت خود ، از آنان آزار بسيار ديده است . زمين و ده و بهطور كلى هرچه به پدر تعلق دارد ، بعد از مرگ ، به فرزندان او ارث مىرسد و فقط وقتى كسى مىميرد بازماندگانش صورت اموال او را اعم از منقول و غير منقول به عنوان اطاعت و بندگى تقديم شاه مىكنند و او اگر چيزى را بپسندد ، ضبط مىكند و بقيه به ورثه تعلق مىگيرد . وقتى از كسى ناشايستگى مشاهده شود ، تمام اموالش ضبط مىشود ؛ اما البته اين قاعده عمومى نيست . در ايران تعداد زيادى خان وجود دارد كه قدرت آنان متفاوت است و مهمترين