حسين شهيدى مازندرانى
44
سرگذشت تهران ( فارسى )
دو بخش شرقى و غربى تقسيم شد كه بخش شرقى آن طبق نقشهء نجم الملك از عمارات و متعلقات عزيز السلطان ، همان مليجك معروف بوده است . بخش غربى نيز از شش بلوك مجزا از هم و باغ زنبوركچىباشى تشكيل شده بود كه در بيرون آن قهوهخانه و خانههاى حاجى ميرزا حسينعلى و ميرزا سيد احمد كدخدا قرار داشت . بنابراين پيدا است كه موريه در همين باغ زنبوركچىباشى اقامت داشته است . حال اگر بخواهيم طبق نقشهء تهران سال 1275 به سوى ارك سلطنتى حركت كنيم ، از شمال باغ وزير مختار به سوى غرب مىرويم تا به گذر عباسآباد - بازار عباسآباد - امروزى برسيم . همچنان به سمت شمال پيش مىرويم تا به بازار فرشفروشها در امتداد بازار عباسآباد و از آن به بازار امير برسيم . در ادامهء راه به بازار مسجد زيد امروزى در شرق امامزاده زيد رسيده ، سپس از چهارسوق كوچك گذشته به بازار بزرگ يا بازار بزازها مىرسيم و سرانجام وارد خيابان بوذرجمهرى سابق - خيابان جبه خانهء قديم - و پانزده خرداد امروز شده و به سوى غرب مىرويم تا وارد سبزه ميدان شويم . اما اگر در ميانهء راه بازار عباسآباد ، آنجا كه به امامزاده زيد مىرسد ، به سوى غرب به بازار خياطها كه اكنون به كوچهء خياطها معروف است ، برسيم در جنوب امامزاده زيد قرار مىگيريم . سر ديگر اين مسير به ميانهء بازار كفاشها يا ارسىدوزها وصل مىشود . از شمال اين بازار سرانجام به سبزه ميدان - كه در زمان صفويه تختهپل نام داشت - وارد مىشويم . به نظر مىرسد جيمز موريه يكى از اين دو راه را براى رسيدن به سبزه ميدان طى كرده باشد . البته طى دو سدهء گذشته تغييرات و دگرگونيهاى بسيارى در بازار تهران و گذرگاههاى آن پديد آمده است ليكن با اين همه و با توجه به نقشههاى موجود راهى كه جيمز موريه و همراهانش پيمودند بدون شك يكى از همين دو راه است . سفر كرزن به تهران جرج ناتال كرزن ، « 1 » - نايب السلطنه هند از سوى ملكهء انگلستان - دربارهء شكل ظاهرى تهران مىنويسد : « اين شهر كه در ميان جلگهاى خالى واقع و به وسيله بيابانهاى خشك و سخت محاصره شده با چند حومهء مختصر و يا بدون آن با حواشى مشخص و روشن ، شهر تهران آن زمان بوده و آن
--> ( 1 ) . George N . curzon .