گزارش مىدهد كه آنها نيز جالب توجه است . در ميان اين مطالب ، اشاراتى به ناصر الدين شاه دارد كه بسا از ميان آنچه نقل شده ، از بهترين‌ها باشد . ناصر الدين شاه و زن رفت‌وآمد وى به اندرون شاهى براى نخستين‌بار پانزده روز به طول مىانجامد و در اين فاصله است كه وى به دقت برنامه زندگى داخلى ناصر الدين شاه و زنان او را مىبيند و گزارش مىكند . بخش مهمى از اين گزارش درباره رفتار ناصر الدين شاه با زنان اعم از زنان خودش و ديگران است . در اين باره البته منابع ديگرى از جمله « خاطرات تاج السلطنه » يا « يادداشت‌هايى از زندگانى خصوصى ناصر الدين شاه » از معير الممالك هم هست ، اما نوشته حاضر ملاحت ديگرى دارد . نخستين پديده‌اى كه او مىبيند و بسا از آن شگفت‌زده شده و آن را وصف مىكند ، حضور هشتاد زن به عنوان همسر ناصر الدين شاه در دربار است : « روزها هىهى زن‌هاى شاه مىآمدند ، تماشا مىكردم . عصرها مىرفتيم حياط شاه ، هشتاد زن شاه همه بزك مىكنند ، زرد ، سرخ ، سبز ، همه رنگ چارقدها كارس نازك ، مثل ملائكه‌هاى تعزيه . شاه خودش جلو مىافتد ، زن‌ها دنبالش . دور حياط مىگردد ، با تعجيل مثل اينكه كسى دنبالش كرده باشد . گاهى با غلام‌بچه‌ها گوبازى مىكند . گاهى با زن‌ها شوخى مىكند » . واقعا اين شاه با كدام يك از زنانش بسر مىبرد : « هر كدام سعى مىكنند كه بهتر از ديگرى بشوند ، شايد شاه امشب آن را ببرد . در سر شام شاه ، انيس الدوله « 1 » بايست بنشيند ، ولى نمىخورد » . سه ساعت شام خوردن طول مىكشد . اما داستان ادامه مىيابد : « سه ساعتى كه شام برداشته مىشود ، زن‌ها مىروند بالا توى قصر . چند نفر از اين خدمت‌كارهاى خانم‌ها كه شاه صيغه كرده ، آواز دارند ، ساز هم مىزنند . شاه خودش پيانو مىزند . عزيز السلطان [ مليجك ] رقاصى مىكند ، آن صيغه‌ها هم ساز مىزنند . زن‌هاى ديگر از شاهزاده و غيره همه حاضرند . بعضىها مىنشينند ، بعضىها مىايستند . تا شش

--> ( 1 ) زن روستايى محبوب شاه كه ابتدا نزد جيران بود و بعد از مرگ جيران ، تمام زندگى او به اين زن تعلق گرفت . وى به رغم آن كه صورت نيكويى نداشت سيرتى عالى داشت و محبوب ناصر الدين شاه بود . بنگريد به خاطرات تاج السلطنه : ص 25 .