خطايى ، على اكبر
مقدمه 31
خطاى نامه ( شرح مشاهدات سيد على اكبر خطائى معاصر شاه اسماعيل صفوى در سرزمين چين )
خرابات و بازيگريها ، فوائد جغرافيائى در خصوص اقوام مجاور چين نظير قلماق و تبت ، طرز معالجهء طبى ، هنرنمائيهاى چينيان در كاغذبرى و نقاشى و چاپ ، ساختن داروى توپ ( باروت ) و توپبازى بهدست مىدهد همه مورد استفادهء محققان تاريخ چين است و هريك به جاى خويش نيكوست . در نقل مطالب تاريخى ، فقط سه بارست كه با آوردن سند به ذكر حوادث پرداخته شده ، بدين شرح : سال 840 : « و در تاريخ هشتصد و چهل گذشته بود كه خانبالغ را بنا كردند » ( ص 115 ) . سال 854 : « و يكى از امراى قلماق به نام اسن تيشى . . . قلماقستان را گرفت . . . و روى به خطاى نهاد و با خان خطاى به نام چين خواخان در تاريخ هشتصد و پنجاه و چهار بود كه جنگ كرد » ( ص 67 ) . سال 902 : « قريب تاريخ نهصد و دو بود كه قحطى عظيم در يك قسم از دوازده قسم ملك خطاى واقع شد . . . » ( ص 108 ) . مؤلف يك بار هم اشارهاى به گذشتن چهار هزار سال از زمان « شكمونى » پيغمبر كرده است . اين تاريخ در ترجمهء تركى يعنى « قانوننامهء چين و خطاى » به سال 990 هجرى برگردانده شده است . 28 اشارهء ديگر تاريخى كه در اين كتاب مىبينيم مربوط است به اعزام مولانا على قوشچى شيرى ( ؟ ) از طرف الغ بيك به چين ( ص 28 ) . - 3 - نسخههاى متن فارسى 1 ) نسخهء دار الكتب و الوثائق القومية ( قاهره ) ، به خط نستعليق . مؤلف فهرست دار الكتب آن را به استناد تاريخ مذكور در مواضع ديگر مجموعهاى كه خطاىنامه هم در آن آمده مورخ به سال 1273 دانسته است . اين نسخه بعضى مرجحات و اضافات نسبت