خطايى ، على اكبر
مقدمه 26
خطاى نامه ( شرح مشاهدات سيد على اكبر خطائى معاصر شاه اسماعيل صفوى در سرزمين چين )
« خطاىنامه » نوشتهء سال 922 قمرى است كه اينك صورت كامل آن براى نخستينبار به چاپ مىرسد . خطاىنامه را شرقشناسان بيش از يكصد سال است كه مىشناسند و در باب اهميت و فوائد آن مقالههاى متعدد نوشتهاند . اما در تحقيقات و كتب ما ايرانيان ( تا آنجا كه جستجو كردهام ) نه نامى از خطاىنامه رفته است و نه اشارهاى از مطالعات اروپائيان دربارهء آن آمده است . 24 نام كتاب « خطاىنامه » است ، همانطور كه در يك بيت از اشعار مؤلف آمده است ( ص 32 ) . اما آنجا براى رعايت وزن شعر « خطائىنامه » خواندن بهترست . در نسخهء خطى تركى و رقم و تاريخ خاتمهء چاپ شده هم بدين صورت ضبط شده است . مؤلف شخصى است به نام سيد على اكبر كه نسبت خود را « خطائى » آورده و مصرحا در انتهاى نسخههاى سليمانيه و پاريس نامش سيد على اكبر خطائى آمده است . اسم او در خطبهء كتاب مندرج نيست . مؤلف به استناد ذكرى كه از سلطان سليم بن با يزيد عثمانى ( 918 - 926 ) در خطبه آورده ، كتاب را در زمان سلطنت آن پادشاه تأليف و به نام او مصدر كرده و مديحهاى هم در حق او در همان خطبه آمده است . به استناد خبرى كه راجع به صارم كرد در واقعهء جنگ ميان قواى شاه اسمعيل و او ، در اين كتاب هست ( و فقط نسخهء قاهره آن را دارد ) ( ص 167 ) مسافرت على اكبر به چين چند سالى پيش از آغاز سلطنت سلطان سليم ( 918 - 926 ) انجام شده است . واقعهء دفع شرارت صارم كرد طبق نوشتهء احسن التواريخ روملو مربوط به سال 912 هجرى است . عالم آراى عباسى آن را ذيل حوادث ميان سالهاى 909 و 911 آورده است . 25 بنابراين تاريخ مسافرت على اكبر به چين ناچار به پيش از سال 910 مىرسد . محققان قبلى چون نسخهء قاهره را در دست نداشتهاند به اين مطلب اشارهاى ندارند . بهر تقدير ، تاريخ اتمام تأليف كتاب چنان كه در انتهاى متن آمده و در نسخههاى