اسلامى دارد . او مانند يعقوبى و ابن خرداذبه تقسيم كتاب خود را بنا بر جهات اربعه يعنى شمال و جنوب و مشرق و مغرب ، و بر تقسيم جهان به چهار ربع گذاشته است ، و چنين شيوهء بيانى بايستى از سنّت جغرافياى ايرانى گرفته شده باشد . به گفتهء مسعودى ، ايرانيان و نبطيان قديم قسمت مسكون زمين را به چهار قسمت مىكرده‌اند : خراسان ( مشرق ) ، باختر ( شمال ) ، خوربران ( مغرب ) ، نيمروز ( جنوب ) . قدامه به قراردادى بودن چنين تقسيمى اشاره كرده است . ظاهرا در نظر وى اصطلاحات شرق و غرب و شمال و جنوب تنها ارزش نسبى دارند . « 1 » قدامه علم جغرافيا خصوصا علم طرق را نه تنها براى اداره كردن كارهاى ديوان يعنى دبيرخانهء دولتى لازم مىدانسته ، بلكه براى شخص خليفه در هنگام سفر يا در وقت لشكركشى ضرورى مىشمرده است . « 2 » امّا در زمينهء راهها ، خصوصا راه مركزى ايران كه ميان شيراز - نيشابور بود و از يزد مىگذشت اهمال كرده و سخنى بميان نياورده است . شايد از جهت فتنه و آشوبى كه آن زمان شرق ايران را تيره كرده بود ، فرصت و مجال پرداختن به آن را نيافته است . و يا راه مصر سفلى را كه از محاذات ساحل درياى مديترانه به مغرب مىرفته ، ياد نكرده است . « 3 » امّا با توجه به مطالب كتاب ، اهميت و ارزش اطلاعات او در زمينهء بريد كاملا آشكار است . او مىگويد : بريد را ديوانى خاص بايد كه نامه‌هاى فرستاده از همهء نواحى به صاحب آن ( صاحب البريد ) رسد ، تا وى همه را به جايى كه بايد ، برساند و نامه‌هاى مديران و اخبار همهء نواحى را به خليفه عرضه كند يا فهرستى از آن فراهم آورد . و در كار مأمورين مختلف و پرداخت مقرريشان نظارت كند . ضمنا مىگويد ، صاحب ديوان بريد مورد اعتماد خليفهء وقت باشد ، زيرا كار اين ديوان حاجت به مردم با كفايت و متفكّر ندارد ، بلكه محتاج مردم موثّق و رازدار است . « 4 » قدامه علاوه بر توصيف بريد و راهها كه اشاره شد ، اطلاعات و فهرستهايى نيز در زمينهء ماليات وصول شدهء شهرهاى آن زمان مىدهد و اين اطلاعات را از پاره‌اى

--> ( 1 ) مجلهء معارف اسلامى ، س 1 . ش 3 ، صص 99 - 100 . ( 2 ) كتاب الخراج ، ص 185 . ( 3 ) تمدن اسلامى در قرن چهارم ، آدامتز ، جلد 2 ، صص 133 - 232 . ( 4 ) كتاب الخراج ، ص 186 .