آنجا به سوى تفليس كشيده شده بود كه از ميان شهر گنجه مىگذشت و در زمان حكومت عربها ساخته شده بود . همچنانكه بعدها مىبينيم ، در آنزمانى كه برذعه به صورت شهر بسيار بزرگى درآمد . راهى از آنجا به سوى دربند ، كه بندر درياى خزر بود ، كشيده شد كه از شماخى مىگذشت و از تمام كشورهاى غير مسلمان به آنجا برده مىبردند . بردگانى از يونان ، پچناگ و خزر و غيره به تمام اين مناطق آورده مىشد . گذشته از آن ، راهى نيز به سوى طرابوزان وجود داشت ، به طورى كه در آغاز اين راه از دوين مىگذشت ، ولى بعد وقتى كه اين راه را از دوين به آنى انتقال دادند حكام آن پلى بر رود آرپاچاى زدند ، اين مسير آنى به طرابوزان خيلى بهتر از راه بسيار طولانى بود كه از دوين مىگذشت . براى راه آنجا به دربند نيز پلى بر رودخانهء سامور بسته شد . ارتباط بازرگانى اين ناحيه با بيزانسىها و خزران از طريق درياى خزر هم حفظ گرديد . به طورى كه مؤلف و جغرافىنگار ايرانى اواخر قرن دهم مىنويسد ، اين نواحى غنىترين مناطق جهان اسلام بودند . جالب اينجاست كه دربارهء شهر غنى اتل نيز گفته شده است كه بر مسير سفلاى رود ولگا واقع شده و در تجارت دريايى نقش بسزايى داشته است . با توجه به اينكه منطقه خزر خود به تنهايى هيچ توليدى نداشته است ، معهذا مؤلفان عرب راجع به تجارت آنجا كاملا به وضوح مطالبى ارائه كرده‌اند به طوريكه روسها در اين تجارت كالاهايى از قبيل عسل و موم ، برده ، پوست حيوانات خزدار ، بخصوص كالاهاى گرانقيمت به آنجا مىفرستادند . منطقهء خزر هيچيك از اين محصولات را صادر نمىكرد ، بلكه امور آن از طريق تجارتى مىگذشت كه از دو سو ميان كشور مسلمان و مناطق شمال ، صورت مىگرفت . بدين ترتيب ، و از آنجايى كه خود اين منطقه ، هيچ توليدى نداشت ، تنها از طريق تجارت مىتوانست امور خود را بگذراند ، اوضاع بدين گونه شد كه شهر بزرگى همچون اتيل ( اتل ) بوجود آمد كه بازرگانانش را دو گروه تشكيل مىدادند و بازرگانان خارجى ساكن غرب هم به طور كلى جزو آنان محسوب مىشدند . دربارهء ساختار سياسى آنجا بايد گفته شود كه سياست آن نسبت به آسياى مركزى از ثبات كمترى برخوردار بود . اين موضوع را مىتوان چنين توجيه نمود كه چون تأثير گذارى قفقاز نسبت به آسياى مركزى كمتر بوده ، پس با توجه به پيشرفت فرهنگى آن مىتوان انتظارش را داشت كه خوارزميان ، مروّجان اصلى فرهنگ در سواحل ولگا بوده