واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : ليلا ربن شه )
22
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى )
معيشت خانواده اعتقاد داشت . اين نكته در خور توجه است كه كواذ ( قباد ) پادشاه ايران در جريان مبارزه با روحانيان و اشراف جنگى با نهضت مزدك همداستان شد . در اينجا ما به پديدهاى منحصر به فرد در تاريخ برمىخوريم ، در جنبش كمونيستى « 1 » نيز ديديم كه تزار حاكم هرچند براى مدتى كوتاه به اين جنبش ( كمونيستى ) گرويد . در همان سدهء پنجم ميلادى شاه قباد ( كواذ ) نهضت مزدكيان را ملغى اعلام كرد ، ولى دوباره احيا شد و سرانجام در پايان زندگى به فرزند خود خسرو انوشيروان اجازه داد تا اين جنبش كمونيستى را نابود و مالكيت شخصى را از نو احيا كند . در ضمن همان ساختار طبقاتى ، البته به گونهاى ديگر برقرار گرديد . در اينجا ديگر اثرى از قشر كشاورزان متشخص و معزز مشهود نبود . در رأس دولت سه تن از بزرگان قرار گرفتند : رئيس روحانيان ، موبد مؤبدان ، رئيس اشراف جنگى و رئيس اشراف صاحب منصب . گروه اخير به عنوان سومين قشر جديد صاحب امتياز در كنار روحانيان و اشراف جنگى قرار گرفته بودند . اين نكته خود نمودارى از ارتقاء موقف قشر شهرى ( شهر يكان ) بوده است . بدين روال در ارتباط با اين جنبش بيش از همه قشر شهريگان بهره جست . در جامعه نظام اجتماعى تازهاى متفاوت با گذشته پديد آمد . از آن پس نه تنها در ايران ، بلكه در آسياى مركزى نيز به جاى كشاورزان آزاد ، حاكميت كاملى ملاكان بر كشاورزان برقرار گرديد . به عنوان نمونه واژه ديهگان درگذشته به مفهوم كشاورز آزاد بود . از آن پس به مالكان اطلاق شد و ديهگان از سلطه و سيادت كامل بر كشاورزان و روستائيان برخوردار گرديد . به دشوارى مىتوان گفت كه رويدادهاى ايران تا چه پايه در سرنوشت استانهاى جداگانه ، بويژه استانهاى كرانه درياى خزر و آلبانياى قفقاز مؤثر افتاده بود . مىدانيم كه در آلبانيا تا نيمهء اول قرن پنجم دولتى مستقل وجود داشت ، ولى در سال 461 سلسلهء آلبانيايى منقرض گرديد و آلبانيا به صورت استانى جداگانه تابع دولت ايران شد و در رأس آن شخصيتى با عنوان « مرزبان » قرار داشت . بعدها در آلبانيا شورشى روى داد كه آن را با سياست امپراتورى روم شرقى ( بيزانس ) مرتبط دانستهاند . گاه به هنگام شورش آلبانها از اقوام كوچنده شمال يارى مىجستند . در اين مقطع ما شاهد ورود هونها به جاى آلانها هستيم . اين موضوع ، مسلما به حكومت مشهور هونها مربوط
--> ( 1 ) . ر . ك . به : آثار بارتولد ، چاپ روسى ، جلد دوّم ، قسمت اوّل ، ص 217 ، پانويس 32 .