به راه آبى سرتاسرى از هند تا درياى سياه از راه درياى خزر و رود آمودريا اشاره كرده است . بنا به نوشتهء او راه مزبور از آمودريا تا مصب آن به درياى خزر و سپس از مسير رودهاى كورا ( كوروش - كر ) و ريونى تا درياى سياه كشيده شده است . ساير مؤلفان از جمله وارون همانند آريستوبوليس به وجود اين راه اشاره كرده‌اند . وارون بر پايهء گفته‌هاى ملازمان پمپه در سفر جنگى وى به ذكر مطالبى در اين زمينه پرداخته است . هرمان « 1 » دانشمند اروپايى غربى بر پايه گزارش وارون مدعى شد كه براستى چنين راهى وجود داشته است . اين نظر در انديشهء من نيز مبنى بر ريزش آبهاى آمودريا در نيمهء دوم سده‌هاى ميانه به درياى خزر مؤثر افتاده است . « 2 » و اما نظر يونانيان ، مبنى بر ريزش آبهاى آمودريا ( جيحون ) به درياى خزر مبتنى بر اسناد و مدارك مستند نبوده ، بلكه از پندارهايى منشاء گرفته است . يونانيان مىپنداشتند كه رودهاى آمودريا و سير دريا ( سيحون ) مصب جداگانه‌اى دارند و فاصله ميان اين دو مصب معادل فاصلهء مسير وسطاى اين دو رود است . نظر مزبور قابل پذيرش نيست ، زيرا در اين منطقه از اراضى اطراف درياى خزر ، بلنديهاى اوست يورت واقع شده‌اند . از اينجا درمىيابيم كه يك مورّخ چگونه بايد نسبت به گزارشهاى موجود در منابع با نظرى انتقادى برخورد كند . به ظاهر چنين مىنمايد كه چون وارون و آريستوبوليس جدا از يكديگر از چنين راهى ياد كرده‌اند ، لذا ما بايد نظر آنان را درست بدانيم و تأئيد كنيم كه گويا براستى چنين راهى وجود داشته است . هرمان و سايرين در مقالات خود پيرامون مناطق ساحلى درياى خزر كه در دائرة المعارف « Pauly - Wissowa » به چاپ رسيده از اين نظر پيروى كرده‌اند ، ولى بايد خاطرنشان ساخت كه وارون فردى متكى به كتاب و پيرو نوشته‌ها بود . او وقايع را به آن صورتى كه حقيقتا وجود داشته ، توصيف نمىكرد ، بلكه آنها را به آن‌گونه‌اى كه از روى كتابها پيش خود تجسم مىكرد بيان مىداشت . او تاريخ اسكندر را به خوبى مىدانست . تصور آريستوبوليس مورّخ بر اين‌گونه بوده است : « آبهاى رود كورا ( كورش - كر ) به درياى خزر مىريزند و كالاها در جهت رود كر به سمت بالا مىروند » . اين خبر را تئو فانس ميلتى تكذيب كرده و توصيف مناسبى از آلبانى ارائه نموده ، متذكر شده

--> ( 1 ) . Kaspisches Meer . S . 2285 ( 2 ) . ر . ك . به : بارتولد ، گزارشى دربارهء درياى آرال و زمينهاى پست آمودريا از زمانهاى بسيار قديم تا قرن هفدهم ، تاشكند 1902 ( بويژه صفحات 47 و 120 ) . ب . استاويسكى .