درياى خزر است ، و اينكه چه زمان و چگونه وارد محدودهء فرهنگ جهانى شده‌اند ، و يا اهميت و ارزش نسبى هر يك از شهرها و مناطق ، تا قبل از برقرارى وضع كنونى آنها - دستخوش چه دگرگونيهايى شده است ، و از چه زمان باكو در مناطق ساحلى درياى خزر مقام اول فرهنگى را كسب كرده است . حال لازم مىشود كه تاريخ آسيا ، بويژه آسياى مقدّم را ، از روى حركت تدريجى فرهنگ آن از مسير رودخانهء فرات به سمت بالا آغاز نماييم . چنان‌كه مىدانيم در اين حركت فرهنگى جز از تأثير فرهنگ دوران صلح لشكركشيهاى استيلاگرانه نقش بسزايى داشته‌اند . تابعيت قومى از سوى قومى ديگر كه به دنبال لشكركشيهاى استيلاگرانه به طور اعم و لشكركشيهاى آشوريان به طور اخص صورت مىگرفته صرفنظر از جنبه‌هاى دهشتبارى كه داشته ، از اهمّيت فرهنگى قابل توجهى نيز برخوردار بوده است . دو نقطهء مبدأ مهاجرت اقوام از اهميت زيادى برخوردارند : يكى ، شبه‌جزيرهء عربستان كه موطن اقوام سامى است ، منطقه مهمتر ديگر از ديدگاه مهاجرت اقوام آسياى ميانه است . كوچ اقوام آريايى و به دنبال آن تركها از اين دو مبدأ آغاز مىشده است . اين دو موج مهاجرت در غرب ايران با يكديگر برخورد كردند . مورّخان ، خوزستان را منطقه‌اى دانسته‌اند كه اين دو موج مهاجرت در آن با هم برخورد مىكردند . در اين منطقه ما مىتوانيم از موجوديت سه گونهء اصلى انسانشناسى نشانه‌هايى را مورد توجه قرار دهيم : بوميان نخستين اين سرزمين ، در پى آنان اقوام استيلاگر نژاد سامى و گروه سوّم آرياييان ، گرچه نخستين ساكنان اين سرزمينها روزگار درازى است كه از صفحهء تاريخ محو شده‌اند ( آخرين آگاهى دربارهء آنها از سدهء 10 ميلادى به دست آمده است ) . با اين وصف از مطالعات انسان‌شناسى آن سرزمينها آثارى از نياكان روزگاران كهن آنها كشف شده كه نشانگر زيستگاه آنان در منطقه خوزستان بوده است . پيرامون ديگر استانهاى غرب ايران و بعضى مناطق قفقاز نيز مىتوان مشابه همين نظر را ابراز نمود . دو امپراطورى ماد - پارس و آشور - بابل حاصل اين دو مهاجرت بوده‌اند . معلوم شده كه به جز اين مهاجرت و مهاجرتهاى ديگرى نيز از طريق آسياى مقدم صورت گرفته است . سؤال ديگرى كه در اين زمينه مطرح مىشود مربوط به حركتهاى قديميترى است كه از شبه جزيرهء بالكان و از طريق گذرگاه غير آبى قفقاز به سوى آسياى ميانه در روزگاران كهن صورت گرفته است . آن‌چه مربوط به مهاجرت نخستين است ،