واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
755
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
بود - به متصرفات ايدى قوت [ پادشاه ] اويغور كه تابع گورخان بوده فرار كرد . محتملا قيام ايدىقوت عليه گورخان و انعقاد عهد اتحاد با چنگيز خان مربوط به همين امر است . در سال 606 هجرى / 1209 ميلادى شاوكم كه سمت نمايندگى گورخان را در اويغورستان داشته و در قريهء قراخوجه مىزيسته كشته شد . به گفتهء جوينى « 1 » « شاوكم را در خانهء پيچيدند [ محاصره كردند ] و خانه بروانباشتند » و از اينجا مىتوان نتيجه گرفت كه عناصر عامهء خلق كه از تعديات محصلان مالياتى قراختائى بستوه آمده بودند در اين خروج شركت داشتند . ايدى قوت توانست مرگيتيان را شكست دهد « 2 » . و بقاياى ايشان به متصرفات مجاور گور خان « 3 » گريختند و بنا به گفتهء جوينى « 4 » به كوچلك پيوستند .
--> ( 1 ) - نسخهء خطى GPB ، IV ، 2 ، 34 ، ورق 16 ؛ چاپ قزوينى ، I ، 32 . ( 2 ) - پيكار در نزديكى رود « چعام » وقوع يافت . عقيدهء د . گروت ( كه مورد قبول ماركوارت مىباشد ، 118 . Komanen , S ) بر آن است كه « چعام » را بايد همان « چو » دانست و اين عقيده بالكل خطاست . به احتمال اقوى چعام همان رودى است كه شهر جام - باليق يا جانباليق كه در غرب اويغورستان قرار داشته بنام آن موسوم گرديده . دربارهء اين شهر رجوع شود به : . Bretsehneider , « Researches » , Jndex به گفتهء برتشنيدر ( به همانجا رجوع شود ) اين رود در نزديكى رود ايرتيش قرار داشته . ( رجوع شود نيز : Pelliot . Notes sur Le turkestan خ 22 . P ) ( 3 ) - رشيد الدين ، چاپ برزين ، بخش XV ، متن ، 17 ؛ ترجمه 11 . ( 4 ) - نسخهء خطى GPB ، IV ، 2 ، 34 ، ورق 21 ؛ چاپ قزوينى ، I ، 47 . از برخى سخنان جوينى ( « متون » ، ص 106 ؛ چاپ قزوينى ، I ، 46 و بعد ) و موارد مربوطهء تأليف رشيد الدين ( چاپ برزين ، بخش XV ، متن ، 17 ، 55 ؛ ترجمه ، 11 ، 35 - 34 ) ممكن بود چنين نتيجه گرفته شود كه كوچلك در لشكركشى عليه اويغورستان