[ قايدو ] كه مؤسس پادشاهى مستقلى در آسياى ميانه بشمار مىرود آغاز گشت .

--> - سخن از ساكنان بخارا و بطور كلى صنعتگران آنجا ، كه فاتحان مغول ايشان را برده ( يا تابع افراد مغول ) ساخته بودند در ميان است . اين كسان ميان سه امير تقسيم شده بودند - يعنى باتو و تولى ( كه وارث اوسيور قوققنى بيكى بيوهء وى بوده است ) و اولوس خان بزرگ . اين افراد تابع يا مقيد در بخارا باقى مانده بودند و بطورى كه از جاهاى ديگر تأليف وصاف مستفاد مىگردد ( چاپ بمبئى 68 ، 69 ) در « كارخانه‌ها » - ى متعلق به افراد خاندان چنگيزخانى كار مىكردند و منبع درآمد ايشان بودند . از اين گونه پيشه‌وران برده يا « اسيران » و يا غالبا از افراد تابع و مقيد كه در كارخانه‌هاى متعلق به خزانه و يا اعضاى خاندان خان كار مىكردند ، تأليف رشيد الدين ياد شده است ( چاپ على زاده ، متن ، 30 ، 179 ، 392 و به ويژه 545 - 542 ؛ همانجا ، ترجمهء آرندس ، 26 ، 106 ، 221 و به ويژه 313 - 311 ) . ظاهرا كشتار افراد تابع باتو به ابتكار آلغو و هلاكو كه مىخواستند زيانى به اولوس بركه - وارث باتو - كه با ايشان در جنگ بوده ، وارد آورند ، وقوع يافته بوده است . گذشتهء از اين مضمون و مفاد كلى گفته‌هاى وصاف اجازه نمىدهد كه با تعبير و . و . - بارتولد دربارهء آن مطالب ، موافق باشيم . به دشوارى مىتوان باور كرد كه 16000 نفر « كه با افراد خانواده شمار ايشان به ده‌ها هزار نفر سر مىزده ) از لشكريان مغول ، يعنى صحرانشينانى كه تا آنزمان هرگز در شهرها زندگى نكرده بودند ( بنا به تذكر خود و . و . بارتولد ) « در نفس بخارا » ( يعنى شهر بخارا ) اسكان يافته باشند و سرانجام اين‌كه پنج هزار تن لشكرى مغول مسلح بدون مقاومت اجازه داده باشند كه از شهر بيرونشان برند و همه را در صحرا سر از تن جدا كنند - باور كردنى نيست . اين گونه كشتارها غالبا از طرف مغولان در مورد مردم صلح جوى شهرى كه از ديرباز خلع سلاح شده بودند ، به عمل مىآمده است . در اين باره براى توضيح بيشتر رجوع شود به تأليف پطروشفسكى تحت عنوان « در تاريخ بخارا » ، ص 118 - 103 . آ . آ . علىزاده ( « تاريخ اجتماعى و اقتصادى و سياسى آذربايجان » ، ص 312 ) نيز عقيده دارد كه گفته‌هاى نقل شده وصاف مربوط به شهريان بخارا مىباشد . - تحريريه ) .