گوناگون آن در دست داشته باشيم . اعلام حكم در مورد رجال و اقوام بر اساس دلايل معدوده و جوانب منفرده فعاليت ايشان ، اسلوبى است مسلما غير علمى كه متأسفانه برخى از مورخان عصر ما نيز به كار مىبندند . ديدار چان - چون با مغولان « 1 » خود گواه است كه حتى مغولان قرن سيزدهم ميلادى ( هفتم هجرى ) گاه صحرانشينانى مهمان‌دوست و نيكخو - مانند قرقزان كنونى - بوده‌اند ، ولى اين به هيچ‌وجه مانع از آن نبود كه در اوضاع و احوالى ديگر ، با بىرحميها و قساوتهاى خويش عالمى را در وحشت و هراس غوطه‌ور سازند . ضمنا بايد گفت كه مقايسهء صحنه‌هاى زندگى صلح‌آميز كنونى صحرانشينان با گذشتهء نزديك خونين ايشان بعضى از سياحان را به اين نتيجه رسانيده كه اقوام مزبور گوئى در معرض يك « استحالهء » كامل قرار گرفته‌اند . مبسوطترين اطلاعات را دربارهء صورت ظاهر چنگيز خان ، جوزجانى و من - هون ( من - خون ) بدست مىدهند . كسانى كه جوزجانى « 2 » با ايشان صحبت داشته بوده خان را هنگام هجوم مغول به خراسان - يعنى زمانى كه 65 سال از عمرش گذشته بوده ديده بودند - وى قامتى بلند و تنى نيرومند و « چشمان گربگان » داشت . در آن زمان فقط اندكى موى سپيد بر سرش ديده مىشد . بنا به گفتهء من - هون « 3 » چنگيز خان به قامت بلند و پيشانى پهن و ريش دراز از ديگر مغولان ممتاز بود . از صفات اخلاقى بارز وى يكى تسلط بر نفس فوق العاده بود و ديگر اينكه به هيچ‌چيز دلبستگى شديد پيدا نمىكرد و به يك جانب دل

--> ( 1 ) - چان - چون ، ترجمهء كافاروف ، 288 ؛ . 52 ، Bretschneider , « Researchet » , vol . p . ( 2 ) - ترجمهء راورتى ، II ، 1077 ؛ ( چاپ ناسائو - ليس ، 373 ) . ( 3 ) - « افسانهء نهان » ، ترجمهء كافاروف ، 217 .