سال 618 هجرى / نوامبر 1220 ميلادى تخوجار [ تغاجار گوركان داماد چنگيز خان ] به تيرى در زير حصار شهر كشته شد و مردم نيشابور تاوان آن را با جان دادند و بدين سبب تولوى پس از تسخير شهر تقاضاى عفو اهالى را نپذيرفت . مردم شهر پس از تسخير آن ، به استثناى 400 تن از پيشه‌وران ، هلاك كردند . شهر نيشابور را بالكل ويران ساختند و جايگاه آن را شخم زدند . در محل ويرانهء شهر اميرى مغول و 400 « 1 » تاجيك گذاشتند « تا بقاياى زندگان را كه يافتند بر عقب مردگان فرستادند » [ جوينى ] « 2 » . هرات از ديگر شهرها كمتر زيان ديد . و فقط لشكريان خوارزمشاه كه شمار ايشان 12000 بود در آن شهر به هلاكت رسيدند . در رأس امور شهر شحنگان مغول و مسلمان منصوب شدند « 3 » . در نيمهء دوم سال 1221 ميلادى / 618 هجرى شايعات مربوط به پيروزيهاى جلال الدين ، در برخى از بلاد خراسان ، و از آن جمله در مرو و هرات ، باعث و انگيزهء قيام مردم شد . قيام مرو « 4 » در سلخ رمضان [ سال 618

--> ( 1 ) - در كتاب شفر ( . 196 Chrestomatie persane » , t . II , p » ) كلمهء « صد » از قلم افتاده . رجوع شود به جوينى ، چاپ قزوينى ، I ، 140 . ( 2 ) - دربارهء سرنوشت نيشابور ، رجوع شود به جوينى ( چاپ قزوينى ، I ، 133 - 140 ؛ ( 169 - 163 . Schefer , « Chrestomatie persane » , t . II , pp 291 - 288 . D ' Ohsson , « Gistoire des Mongols » , t . I , pp نسوى نيز دربارهء سرنوشت شهر تقريبا همين گونه سخن مىگويد ، ولى بنا به گفتهء او شهر فقط در پايان سال 618 هجرى ، پس از فرار جلال الدين به هندوستان مسخر شد ( « سيرت جلال الدين » ، متن ، 54 ؛ ترجمه ، 92 ) . ( 3 ) - 292 . D ' Ohsson , « Histoire des Mongols » , t . I , p . ( 4 ) - در شرحى كه استاد ژوكوسكى مىدهد ( « ويرانه‌هاى مرو قديم » ، ص 52 ) بعضى مطالب فاقد دقت ديده مىشود . رجوع شود به جوينى ، چاپ قزوينى ، I ، 128 و بعد . 163 - 160 . Schefer , « Chrestomatie persane » , t . II , pp .