و غربى آسياى ميانه را دربرگرفته بوده - يكى امپراطورى هونها و ديگر امپراطورى تركان در قرن ششم ميلادى . در ديگر موارد صحرانشينان فقط در صورتى در سرزمينهاى غربى پيدا مىشدند كه در مغولستان تحت فشار قرار گرفته بيرون رانده شده باشند . از ديگر سو دادوستد و تجارت با اقوام اسكان - يافته هميشه براى صحرانشينان واجد اهميت بسيار بوده ، به ويژه از لحاظ تحصيل اشياء و مواد پوشاكى . محتملا در زمان چنگيز خان بر اثر عمليات جنگى در شمال چين و ويرانى آن كشور ، حتى گندم از خارج به مغولستان وارد مىشده و « از آنسوى كوههاى شمال » و شايد از كرانه‌هاى رود ينىسئى مىآوردند . به گفتهء چان‌چون در آن نقاط گندم كاشته مىشده « 1 » و بقول رشيد الدين « بلاد و قراء بسيار » وجود داشته « 2 » . در اين دادوستد « بربران بازرگان كشورهاى غربى » واسطه بوده‌اند « 3 » مىدانيم كه حتى دادوستد و بازرگانى ميان چين و مغولستان در دست تجار اويغورى و مسلمان بوده است « 4 » . منافع چنگيز خان در اين مورد كاملا با منافع سرمايه‌داران مسلمان مطابقت داشته . در ميان گرايشهاى سياسى محمد خوارزمشاه و منافع بازرگانان قلمرو دولت وى چنين هم آهنگئى وجود نداشت . خوارزمشاه كه رسولانى به نزد چنگيز خان گسيل داشته بوده ، فقط مىخواسته اطلاعات موثقى دربارهء فاتح

--> ( 1 ) - چان‌چون ، ترجمهء كافاروف ، 339 ؛ 101 . Bretschneider , « Researches » , vol . I P . ( 2 ) - چاپ برزين ، متن ، بخش VII ؛ ترجمه ، V ، 130 . ( 3 ) - چان‌چون ، ترجمهء كافاروف ، 292 - 291 ، 58 . Bretschneider , « Researches » , vol . I , P . ( 4 ) - بارتولد ، « تأسيس امپراطورى چنگيز خان » ، ص 108 ( از « من - هون » )