واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
808
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
مسيحيت در ميان اويغوران سخن مىگويد . ولى گمان نمىرود كه در اويغورستان شمار مسيحيان از بودائيان بيشتر بوده . كلمهء بخشى ( « بخيكشو » - ى سانسكريت ) كه نخست فقط در مورد زهاد بودائى به كار مىرفته ، در قلمرو دولتهاى مغولى معنى « كاتب و كارمند دولت » را نيز كسب كرد « 1 » و از اينجا چنين ميتوان نتيجه گرفت كه افراد متنور اويغور كه خدمت مغولان مىكردهاند بيشتر به صنف روحانيان بودائى تعلق داشتند . روبروك جزئياتى چند دربارهء بودائيان اويغورى نقل مىكند « 2 » . به گفتهء وى اينان در ميان بتپرستان « گوئى فرقهء ويژهاى را تشكيل مىدادهاند » ( Quasi secta divisa ab alus ) . اويغوران به هنگام عبادت روى بسوى شمال مىكردند و دو دستان را بهم پيوسته و به زانو در مىآمدند و پيشانى را با دستان مماس مىساختند . در معابد تصاوير مردگان را مىگذاشتند . و هنگام عبادت زنگ به كار مىبردند . روبروك دعائى بودائى را كه hum ؟ Om mani Padme « ام مانى پادمه هوم » نام دارد نقل مىكند . بنا به گفتهء چان - چون « 3 » راهبان بودائى در اويغورستان لباس سرخ به تن مىكردند . جهانگرد مزبور عدهاى از دائوسيان [ پيروان دين دائوس كه در آغاز مبداء مسيحيت در چين ظهور كرد و اكنون عدهء پيروان آن اندك است ] را در اويغورستان ديده بوده و اين خود موجب تعجب بسيار اسقف بزرگ
--> ( 1 ) - به لغتنامهء بوداگوف ذيل كلمهء « بخشى » رجوع شود . ( 2 ) - چاپ ميشل - رايت ، 287 - 283 ؛ ( ترجمهء مالئين ، 109 - 107 ) . ( 3 ) - چان - چون ، ترجمهء كافاروف ، 300 . در كتاب برتشنيدر وجود ندارد ( Bretsohneider , « esearches » , Vel . I ) . رجوع شود نيز : ، Chavannes - Pelliot 317 . JA , I , P ، « ؟ un traite » كه جملهء متن را « abit brun » ترجمه كرده . ( 279 . otg . ott . II , P )