واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
783
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
شغل وكيل را شاغل بوده ، نامهاى به شيخ نوشته در طى آن اظهار اميدوارى كرده بود كه « بهمت عالى ( شيخ مجد الدين بغدادى ) مدد بايد فرمود تا از اين ظلمات دنيا بنور طاعت راه يابيم و حبل شواغل و مشاغل را به تيغ انابت و مجاهدت قطع كنيم » . شيخ به وكيل فهماند كه خدمت سلطان گناه نيست و او مىتواند به رنجديدگان يارى كند و غمزدگان را تسلى بخشد و بدين طريق هم به سعادت اين جهانى و هم موهبات آسمانى برسد و اين طريق براى وصول به مقصود بمراتب از روزه و نماز مؤثرتر است . بدين سبب توجيه علل تصادم ميان شيخ و دولت خوارزمى دشوارتر مىگردد . مؤلفان قرن هفتم هجرى ( 13 ميلادى ) به هيچگونه از اين واقعه ياد نمىكنند . منابع متأخرتر ، از حمد اللّه - مستوفى قزوينى گرفته به بعد « 1 » ، همه مىگويند كه قتل شيخ به تهمت آنكه به « مادر شاه تعشق ورزيده » ، بوده است « 2 » . گمان نمىرود كه چنين امرى ممكن بوده زيرا كه ملكهء تركان خاتون در آن زمان نتيجه داشته « 3 » . خبر نزديكى ميان ملكه و شيخ را باحتمال قوى بايد چنين تعبير كرد كه در اين مورد نيز مانند موارد ديگر طبقهء لشكريان در مبارزهء خويش با صاحب تخت و تاج از طرفدارى و يارى روحانيان برخوردار بوده است .
--> ( 1 ) - « متون » ، ص 153 ( تاريخ گزيده ) ؛ حمد اللّه مستوفى قزوينى ، « تاريخ گزيده » ، چاپ براون ، متن ، 788 و بعد ؛ ترجمه 215 ( در ص 496 متن نجم الدين بغدادى نوشته شده ، خطاست به ترجمه ، 114 ، رجوع شود ) ( 2 ) - مشروحتر از همه جا در « متون » ص 156 آمده ( از نسخهء خطى مجهول - المؤلف كتابخانه بودليان به ورق 115 ، 115 ، 31 ، Th . Hyde ) ( 3 ) - دربارهء سن پسر جلال الدين ، رجوع شود به نسوى ، « سيرت جلال الدين » ، متن 84 ، ترجمه ، 140 .