داشته « 1 » . بىشك ترتيبى كه در زمان سامانيان و غزنويان وجود داشته بيش از شيوهء اقطاعات لشكرى « 2 » از تحميلات جابرانه و عوارض غيرقانونى جلو - گيرى مىكرده . ولى البته ممانعت كامل از تحميلات مزبور محال بوده . مضاف بر اين ، بطورى كه بعد خواهد آمد ، دولت خود ، به محض اينكه در وضع دشوارى گرفتار مىشد ، خراج فوق العاده دريافت مىداشت و ماليات‌هاى جديد وضع مىكرد و پرداخت مواجب عمال و كارمندان را بتأخير مىافكند . مجموع اين اوضاع سبب بروز نارضائى مىشد . صرف‌نظر از محافظان شاهى و « مدافعان دين » كه واجد سازمان بودند ، در آن زمان رسمى رايج بود كه همه اسلحه داشتند و اين خود از لحاظ دولت به نارضائى فوق الذكر جنبهء خطرناكى مىداد - به‌ويژه در مراكز بزرگ پرجمعيت شهرها . ساكنان بزرگ‌ترين شهر بازرگانى يعنى سمرقند عناصرى عاصى و ناآرام شمرده مىشدند « 3 » و اين شهرت خويش را تا دوران جديد نيز حفظ كردند « 4 » . احتمالا پيدايش متنوران پرولتر و بىچيز يعنى افراد طبقهء كثير العدهء مأمورانى كه در خدمت دولت شغلى پيدا نمىكردند خطرشان كمتر بود ولى بهر تقدير براى دولت مزاحم و نامطبوع بوده‌اند . نظام الملك « 5 » در بيان خطر وجود اين طبقه داستانى از دوران دولت

--> ( 1 ) - نظام الملك ، چاپ شفر ، متن ، 102 - 101 ؛ ترجمه 150 - 149 . ( 2 ) - جالب‌توجه است كه سرنوشت خود نظام الملك با اينكه اقطاعات لشكرى را تأييد نمىكرده - اين بود كه شيوهء مزبور را به ميزان وسيعترى - لااقل در آسياى غربى ، به كار بندد . ( 3 ) - مقدسى ، 278 ( رجوع شود به ماقبل ، ص 217 - 214 ) ( 4 ) - 203 . narrative » p » خ Wolff ( 5 ) - چاپ شفر ، متن ، 148 - 145 ؛ ترجمه ، 219 - 215 .