شهر جارى بوده حركت كند . در دو طرف جاده كوههائى كه بر آنها قريه‌هاى بسيار قرار داشته برپا بوده‌اند . چنان كه پيشتر در فرصت مناسبى اشاره كردم « 1 » از اين مطالب مىتوان چنين نتيجه گرفت كه خرابه‌هاى « شهرستان » ( در 25 ورستى جنوب غربى او را - توبه ) همان بقاياى پايتخت اسروشنه مىباشد « 2 » . من در سال 1894 ميلادى « 3 » - خرابه‌هاى مزبور را بازديد كردم و زان پس پ . س . اسكوارسكى به شرح مفصل آن ويرانه‌ها پرداخت « 4 » . در قرن دهم ميلادى ( قرن 4 هجرى ) در اين شهر در حدود 10000 نفر مرد مىزيستند « 5 » . شهر از كهن‌دز و شهرستان و ربض تشكيل شده بوده و رود از ميان شهرستان آن جارى بوده . به گفتهء مقدسى كهن‌دز بيرون از شهرستان بوده ( متن ابن حوقل اينجا تا حدى مغشوش است ) . زندان در كهن‌دز و مسجد جامع در شهرستان و بخشى

--> ( 1 ) - بارتولد ، « سخنى چند دربارهء فرهنگ آريائى » ، ص 32 . ( 2 ) - نظر بابر رايج‌تر است ( با برنامه ، چاپ بوريج ، ورق b 8 ، ترجمهء بوريج ، I ، 17 ) كه آن را با « اورا - توبه » يكى مىداند . اين نظر مورد تأييد مبرم اى . كاستانيه و همكاران وى ، يعنى اعضاى محفل تركستانى دوستداران باستان‌شناسى ، نيز مىباشد . رجوع شود به PTKLA سال بيستم ( كاستانيه ، « آثار باستان » ، ص 32 و بعد ؛ صورت مجلس شمارهء 2 مورخ 14 فوريه 1915 ، ص 159 و بعد ) . او را - توبهء كنونى نيز مانند پايتخت قديم اسروشنه دروازه‌اى دارد به نام . « دروازهء نوجكث » ( كاستانيه ، « آثار باستان » ص 32 ) . با اين حال اين نظر را با خبرى كه قبلا نقل شده - داير بر اينكه جاده در مسافت 5 فرسخ از كنار رود و در ميان كوهها مىگذشته - به دشوارى مىتوان سازش داد . ( 3 ) - بارتولد ، « گزارش سفر به آسياى ميانه » ، ص 76 - 75 . ( 4 ) - [ هم او ] « چند سخن » ، ص 51 - 47 . ( 5 ) - استخرى ، 327 - 326 ؛ ابن حوقل ، 380 - 379 ؛ مقدسى ، 277