واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
346
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
كه بر كرانهء چپ بوده ؛ گرگانجك ؟ [ گرگانج كوچك ] « 1 » ؛ جيت ديگر ؛ مساسان و كردر ؛ در كرانهء - راست : جشيره ( قريهاى بزرگ و مستحكم ) . ابن رسته « 2 » قريهء ورغده را در چهار فرسخ پائين دست گرگانج ذكر مىكند و پائينتر از آنجا و بالاى خليجان از قريهء برابيض ( ؟ ) « 3 » نام مىبرد . بر كرانهء راست ، پائينتر از هرواز دو قريهء ديگر وجود داشته كه اسم برده نشده است « 4 » . سمعانى و ياقوت از قريههاى زير نيز در خوارزم نام مىبرند : 1 - باف « 5 » ، 2 - برقان يا بيرقان در كرانهء راست رود ، در اطراف كاث ، و دو روز راه از گرگانج ، بخش اعظم اين قريه در زمان سمعانى ويران و به زمين مزروع مبدل شده بوده « 6 » . 3 - بغيديد [ مصغر بغداد ] « 7 » كه در منابع ديگر بغداد و يا بغدادك ( بغداد كوچك )
--> ( 1 ) - به گفتهء ياقوت ( « معجم » ، I V ، 261 ) در سه فرسخى گرگانج بزرگ . ( 2 ) - ابن رسته ، 92 . ( 3 ) - در نسخهء خطى : « برابيض » . ( 4 ) - چنان كه پيش گفته شد اين اخبار مربوط به شاخهء چپ رود است كه به سوى سارىقاميش جارى بوده . ( 5 ) - سمعانى ، چاپ مارگوليوس ، ذيل كلمهء « البافى » ؛ « ياقوت » ، « معجم » ، I ، 475 . ( 6 ) - « متون » ، ص 53 ( سمعانى ، چاپ مارگوليوس ، ذيل كلمهء « البرقانى » ) ، ياقوت ، « معجم » : I ، 570 . ( 7 ) - ياقوت ، « معجم » ، I ، 698 . شهر از نهرى متفرع از آمودريا مىبايست مشروب شود و اين نهر در شرح لشكركشى تيمور در 1388 ميلادى - 790 هجرى . ( شرف الدين يزدى ، چاپ كلكته ، I ، 447 ) به عنوان نهر بغدادك ذكر شده . معلوم نيست كه اين نهر از كردر متفرع شده بوده يا از گاوخواره . رجوع شود به : بارتولد ، « آبيارى » ص 87 . موضع اين شهر شايد همان ويرانههاى « گولدورسون - قلعه » بر سر راهى كه از پطرو آلكساندروسك ( اكنون تورتكول ) آغاز شده به چاههاى كوكچ منتهى مىشود ، باشد ( ماسالسكى ، « سرزمين تركستان » ص 749 ) .