أبو ريحان البيروني ( مترجم : احمد آرام )
69
تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى )
فرض كنيم نقطهء A از فلك البروج نقطهء روز دوشنبه و نقطهء B از روز سهشنبه و نقطهء G از روز چهارشنبه باشد [ شكل 10 ] . به همانگونه كه در بحث اوّل گفتيم ، لازم است كه نقطهء منقلب H ميان A و B بوده باشد . پس نسبت تفاضل ميان دو ارتفاع نقطههاى G و T كه ؟ ؟ 28 ؟ 0 ؟ 0 است ، به تفاضل ميان دو ارتفاع نقطههاى G و B كه ؟ ؟ 30 ؟ 0 ؟ 0 است ، برابر است با نسبت GT به GB . ولى GB از نظير اوج [ يعنى حضيض ] در وقت رصد نه درجه فاصله دارد ، و بنابرآن GB كه گذرگاه خورشيد [ شكل 10 ] ميان نيمروزهاى سهشنبه و چهارشنبه است ، برابر با ؟ ؟ ؟ 36 ؟ ؟ 27 ؟ 1 ؟ 1 مىشود ؛ و به همين جهت GT مساوى ؟ ؟ ؟ 46 ؟ ؟ 21 ؟ 57 ؟ 0 خواهد شد . و چون TG با KB برابر است ، اگر BG را با نصف TG جمع كنيم ، GH مساوى ؟ ؟ ؟ 29 ؟ ؟ 8 ؟ 30 ؟ 1 بهدست خواهد آمد . و نسبت GB به GH برابر است با نسبت ميان تفاضل دو ارتفاع G و B يعنى ؟ ؟ 30 ؟ 0 ؟ 0 به تفاضل ميان دو ارتفاع G و H . پس تفاضل ميان دو ارتفاع G و H مىشود ؟ ؟ 44 ؟ 0 ؟ 0 . ولى ارتفاع H كوچكترين ارتفاعات است ، پس چون آن تفاضل بهدست آمده را از ارتفاع G بكاهيم ، ؟ ؟ 44 ؟ 54 ؟ 32 باقى مىماند كه همان ارتفاع منقلب شتوى در دمشق است . بنابراين ميل اعظم از روى دو ارتفاع برابر با ؟ ؟ 30 ؟ 57 ؟ 34 ؟ 23 خواهد بود . و مردمان تا اين حد دقّت نمىكنند ، و بههمين جهت ميل اعظم كه از روى آن جداول را بيرون مىآورند ، ؟ ؟ 51 ؟ 34 ؟ 23 مىشود ، چه بزرگترين قوس در آن جداول ؟ ؟ 30 ؟ 4 ؟ 80 و كوچكترين قوس ؟ ؟ 48 ؟ 54 ؟ 32 است كه نصف تفاضل آنها ميل اعظم را همين اندازه نشان مىدهد .