حركت ممكن است در مبادى علم هيئت ، همچون ميل خورشيد ، خلل وارد كند ، هرچند مقدار آن بر آسمان به اندازه بماند . و براى پىبردن به اين خلل بايد دو ارتفاع خورشيد را در دو انقلاب اندازه بگيرند ، چه اگر در نتيجهء اين حركت كاهش يا افزايشى در ارتفاع پيدا شود و آن حركت در ميان دو انقلاب رصد شده اتّفاق افتد ، ميل كلّى را افزايش مىدهد يا از آن مىكاهد . ولى رصدهاى مكرّر نشان داده است كه چنين خللى پيش نمىآيد . و امّا عرضهاى شهرها ممكن است با اين حركت تغيير محسوس پيدا كند ، بلكه ممكن است در نتيجهء آن اختلاف جهت حاصل شود يا حركت به حدّى برسد كه مايهء ويرانى باشد . و به‌همين جهت لازم است كه پيوسته عرض را در نظر داشته باشند و اندازهء آن را بيازمايند . و بسا باشد كه اين تغيير در اختلاف تأثير كند ، هرچند مقدار آن اندك است . و امّا تأثير اين حركت در طول [ جغرافيايى ] ، در صورتى كه حركت به سوى مشرق يا مغرب باشد ، ناچيز است ، ولى اگر به سوى شمال يا جنوب باشد زيان آن بيشتر مىشود ، چه قوسهاى مشابه چون با يكديگر مبادله شود اختلاف آنها آشكار مىگردد و تفاوت اندازهء آنها هويدا مىشود . و بايد دانست كه آنچه اكنون مقصود من است ، هرچند از راه آن به عمد بيرون رفتم ، اين است كه : به‌طور كلّى راههايى را آشكار كنم كه از آنها جاهاى روى زمين از جهت طول ميان خاور و باختر و از جهت عرض ميان شمال و جنوب به درستى دانسته مىشود و فاصلهء ميان آنها به‌دست مىآيد . و آشكار شود كه هرنقطه يا شهر در كدام جهت از نقطه يا شهر ديگر واقع است ؛ و امّا آنچه مخصوصا مورد نظر است اينكه همهء اينها را براى شهر غزنه كه پايتخت كشور مشرق است اندازه بگيرم ، چه اين شهر ، به گمان آن كس كه تقدير را از بشر مىداند ، به تقدير بشرى وطن من است ، و همهء تقدير در حقيقت مخصوص خداى يگانه است . و در آن ، اگر بتوانم ، پيوسته به آنچه