اوّلى است ، ولى ميان آن پس از آنكه كاملا خشك شود برجسته است و سر برجستگى آن به سوى خورشيد است . و هركه بخواهد ، مىتواند با برگ كاغذ و دو قطره مركّب تنك و چگال اين را بيازمايد . گفته‌اند : دانشمندان هيئت به ما آموخته‌اند كه چون خورشيد در سوى جنوب دور شود و به بزرگترين دورى خود از سمت الرّأس برسد ، نزديكترين فاصله را از زمين دارد . و اين را مىدانيم كه چون به زمين نزديك شود ، تأثير آن بيشتر و بخار شدن آب لطيف توسّط آن افزونتر خواهد شد ، و آنچه آب شور و چگال است به آن ناحيه كشيده مىشود ؛ و به‌همين جهت قسمت عمدهء آب شور درست در زير خورشيد در جنوب قرار مىگيرد و آن‌جا دريا مىشود و شمال خشكى . و گفته‌اند : [ علماى هيئت ] به ما خبر داده‌اند كه حركت بعد ابعد [ از خورشيد ] كه اوج نام دارد ، بر توالى بروج حركتى دارد ، و از اين بر ما معلوم مىشود كه چون بعد اقرب بر فراز ربع [ مسكون ] شمالى واقع شود ، دريا به اين سو و خشكى به جنوب منتقل خواهد شد . و در آنچه گفته‌اند از جهات گوناگون ترديد و نظر است : نخست اينكه : اگر علّتى كه آورده‌اند درست باشد ، مىگوييم كه بعد اقرب از فلك خارج المركز يا فلك تدوير در جنوب بر فراز ناحيه واحد واقع نمىشود ، بلكه بر فراز مدارى است كه گرد بر گرد تمام كرهء زمين را فراگرفته است ، و نيز چنين است بعد ابعد در شمال ، و بنابراين ناگزير بايد تمام مدار و آنچه نزديك آن است دريا باشد و برآمدن آب با خورشيد گردشى همچون پيدا شدن و برآمدن مدّ با ماه در درياها داشته باشد . و اگر گفته شود كه چنين است و در برابر ربع مسكون شمال در جنوب خشكى نيست ، لازم مىآيد كه در شمال مدار فروسوى اوج و آنچه نزديك آن است همگى خشكى آبادان يا غير آبادان باشد ، در صورتى كه آنچه هست جز اين است . و دوم آنكه : علماى هيئت از فلك خارج المركز يا فلك تدوير خورشيد از آن جهت سخن نگفته‌اند كه ، همانند گردى يا مقدار جرم خورشيد ، آن را احساس كرده