أبو ريحان البيروني ( مترجم : احمد آرام )

257

تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى )

چسبيدهء به بغداد را درست مىكردند ، بهتر آن بود كه همين بعد در نظر گرفته شود ، ولى چون از آن يادى نكرده‌اند بر ما دانسته نيست ؛ و اگر اين افزونى [ يعنى نيم درجهء ميان دوازده زمان و نيم و سيزده زمان ] را به سبب فاصلهء بغداد از بابل گرفته باشند ، بايد گفت كه بسيار بيش از آن است كه بايد ، چه بغداد چندان از بابل دور نيست ، و گمان من آن است كه اين بعد بيش از آن است كه بطلميوس به كار مىبرده است . و امّا امر رقّه در زيج بتّانى آشفته شده است ، و با آنچه پيش از آن بوده مخالف درآمده است ، چه وى در جدولهاى طول شهرها چنين نهاده است : براى اسكندريّه ؟ 30 ؟ 60 و براى رقّه ؟ 73 و براى بابل ؟ 79 و براى بغداد ؟ 80 . بنابراين لازم است كه اختلاف طول ميان اسكندريّه و بغداد ؟ 30 ؟ 19 و ميان اسكندريّه و بابل ؟ 30 ؟ 18 و ميان اسكندريّه و رقّه ؟ 30 ؟ 12 باشد . و هنگامى كه به بيرون آوردن حركت خورشيد پرداخته ، آن [ يعنى ؟ 30 ؟ 12 ] را ؟ 0 ؟ 10 گرفته و چنان پنداشته است كه نيمروز رقّه بر نيمروز اسكندريّه دو سوم ساعت پيشى دارد . يافتن اختلاف طول بغداد و رقّه چون دراين‌باره همانند آنچه پيش از اين آورديم عمل كنيم ، مىگوييم : اختلاف عرض ميان بغداد و رقّه ؟ 36 ؟ 2 است كه وتر آن ؟ ؟ 21 ؟ 43 ؟ 2 و مربّع آن IV 21 ؟ ؟ ؟ 18 ؟ ؟ 43 ؟ 24 7 است . و فاصلهء ميان بغداد و رقّه به فرسخ 130 است ، چه از بغداد تا انبار 12 و از آنجا تا هيت 19 و از آنجا تا عانه 27 و از آنجا تا رحبه 39 و از آنجا تا رقّه 23 فرسخ است « * » . پس چون از مجموع بيست فرسخ را كه نزديك يك ششم مسافت است بيندازيم ، 110 فرسخ مىماند كه برحسب ميل 330 و برحسب درجه ؟ ؟ 34 ؟ 49 ؟ 5 مىشود ؛ وتر آن ؟ ؟ 54 ؟ 5 ؟ 6 و مربّع اين وتر IV 36 ؟ ؟ ؟ 48 ؟ ؟ 22 ؟ 11 37

--> * يكى از فاصله‌ها ده فرسخ كم نوشته‌شده ، چه مجموع فواصل 120 مىشود نه 130 .