و چنين حالتى براى اصحاب رصد و تحقيق كه پايهء كار خود را بر تقليد از اصحاب حساب سند هند نهاده‌اند نيز پيش مىآيد ، و چون كار بدانجا رسد كه چشم ميان يافته‌هاى ايشان و ديگران دربارهء كسوفهاى نيّرين [ يعنى ماه و خورشيد ] داورى كند ، كارشان به رسوايى مىكشد . آنگاه معلوم مىشود كه كسوفهاى حساب‌شدهء ايشان با آنچه به چشم ديده مىشود مخالف است ، و كسوفهاى خورشيدى نيز در وقت و اندازه به‌همين‌گونه ، و به علّت غفلت كردن از حقيقت امر و دشواريهاى آن ، اختلاف دارد . و واى بر ايشان اگر كسوف در نزديكى افق اتّفاق بيفتد كه در اين صورت ناگهان گرفتار دهشتى مىشوند كه در آن راهى براى پوزش خواستن از خطا و علّتى براى دروغگويى خود نمىيابند . حسابگران خراسان ، كه از پژوهش دور افتادند و به تقليد خشنودى نمودند و كسب را بر دانش مقدّم داشتند ، در امر تحويل از يك شهر به شهر ديگر نادان ماندند . و حسابهاى ايشان از زيج بتّانى است كه براى رقّه ساخته‌شده و طول آن در كتابها سى و هفت درجه آمده است ؛ و طول بغداد ، چنان كه پيش از اين ياد كرديم ، ميان هفتاد و هشتاد است ، و اينان دورى شهرهاى خود را از رقّه سه درجه كمتر از دورى از بغداد گرفتند ، در صورتى كه لازم بود هفت درجه بيشتر بگيرند ، پس در مجموع اين كاست و فزود ده درجه خطا كردند كه سهم آن برحسب ازمان دو سوم ساعت مىشود . و چون چنين است ، دربارهء كسوف ماهى از جمادى الاولى در سال چهارصد و ده گفتند : آغاز آن در غزنه ، كه دورى آن را از رقّه تقريبا يك ساعت و ثلث گرفته بودند ، در ساعت هفت و نيم از شب گذشته خواهد بود . و من آن را رصد كردم ، و هنگامى كه خسوف آغاز شد ، ارتفاع عيّوق از مشرق اندكى كمتر از ؟ 66 ، و ارتفاع شعراى يمانى ؟ 17 ، و ارتفاع شعراى شامى ؟ 22 ، و ارتفاع دبران ؟ 63 ، همه از مشرق بود . و بنابراين همه لازم مىآيد كه آغاز كسوف نزديك گذشتن هشت ساعت از اوّل شب بوده باشد . و دربارهء شكفتگى تمام آن گفتند كه زمان آن ده ساعت و ربع از شب گذشته خواهد بود ؛ و ساعات شب [ يعنى يك دوازدهم شب ] همچون برابر ساعات روز بود ، چه خورشيد