آنكه مورد اعتماد است ، چندان در علم هيئت نيرومند نيست كه بتوان از او تقليد كرد . و امّا مسافتها بر اين گواهى نمىدهد ، بويژه آنكه به حكايت چيزى پيوسته است كه اعتماد به آن را از ميان مىبرد ؛ چه گفته شده است كه اختلاف طول ميان مكّه و نيشابور ؟ 30 ؟ 20 و ميان نيشابور و بلخ ؟ 10 است . و بعد از مكّه ، بنابر بعد [ ياد - شدهء از نيشابور ] تا بغداد ، چنان است كه مىبايستى اختلاف طول مكّه و بغداد ؟ 8 بوده باشد ، در صورتى كه بنابر 712 ميل مسافت ميان مكّه و بغداد معلوم است كه اختلاف كمتر از اين است و ، بنابر رصد مأمون با كسوف ماه كه از آن در كتاب الابعاد و الاجرام حبش سخن رفته ، اين اختلاف ؟ 0 ؟ 3 است . بنابراين ادّعاى نخستين نادرست است . و نيز مسافت ميان بلخ و نيشابور از راه بغشور و مرو الرّوذ نزديك هشتاد فرسخ است ، و اين مسافت به هرصورت و بر هرمدار كه باشد ، بلكه در هرجا از قسمت آبادان زمين حساب شود ، كمتر از آن است كه گفته‌اند ، مگر اينكه به قطب نزديكتر باشد كه در آنجا مسافت يك درجه كمتر مىشود . و اگر اختلاف طول ميان نيشابور و رى را كه مسافت تعديل نشدهء ميان آنها با يك ششم يا جز آن صد و سى و پنج فرسخ است حساب كنيم ، ؟ ؟ 13 ؟ 18 ؟ 7 به‌دست مىآيد ، و به جان خودم سوگند كه طول نيشابور بنابراين حساب نزديك به چيزى است كه منجمّان آن ، بر فرض آنكه طول رى ؟ 85 باشد ، به كار مىبرند ، ولى مسافتها ، چنان كه گذشت با اين نتيجه ناسازگار است . و چون به [ اختلاف طول ] ميان نيشابور و بلخ بازگرديم ، بنابر فرسخهاى تعديل - شدهء با نزديك يك هشتم ميان آنها كه هفتاد فرسخ است ، ؟ ؟ 32 ؟ 33 ؟ 4 به‌دست مىآيد ، و از اين‌رو طول آن برحسب طول بلخ مىشود ؟ ؟ 28 ؟ 26 ؟ 86 . و چون آن را از روى جرجان استخراج كنيم ، از آنجا كه بلخ و جرجان و جرجانيّه بر رأسهاى يك مثلّث واقعند ، و ميان جرجان و نيشابور با فرسخهاى تعديل شدهء به ده يك 72 فرسخ ،