ششصد فرسخ است ، بنابر آنكه هرفرسخ شانزده هزار ذراع باشد . و هرمس آن را نه هزار فرسخ دانسته است ، بنابر آنكه هرفرسخ دوازده هزار ذراع باشد . بنابراين ، اندازهء درازاى قوس يك جزء از سيصد و شصت جزء [ يعنى يك درجه ] ، به حساب هنديان ، هجده فرسخ و ثلث فرسخ مىشود ، و اگر هرفرسخ سه ميل باشد ، اندازهء يك درجه پنجاه و پنج ميل خواهد بود ، و هرميل پنج هزار و سيصد و سى و سه ذراع و ثلث ذراع است . و به گفتهء هرمس بيست و پنج فرسخ كه مىشود پنجاه و هفت ميل و هرميل چهار هزار ذراع . سپس فزارى گفته است كه بعضى از حكما هرجزء را صد ميل دانسته‌اند و به اين حساب پيرامون زمين مىشود دوازده هزار فرسخ . و ابو الفضل هروى در كتاب المدخل الصّاحبى آورده است كه آخرين مسافتى كه رصد شد در زمان مأمون بود كه ميان مدينة السّلام [ بغداد ] و سرّ من رأى انجام شد كه هردو در زير يك دايره از دايره‌هاى نصف النّهار واقعند و تفاوت عرضهاى آنها يك درجه است . آنچه يافتند اين بود كه در زير يك درجه از آسمان بر زمين فاصله‌اى است كه اندازهء آن با ميل مساوى چهار هزار ذراع سياه برابر با پنجاه و شش ميل و دو سوم ميل است . و گمان من اين است كه ابو الفضل در اين سخن جز بر گزاف نرفته و در پى به‌دست آوردن دليل آن نبوده است ، چه گزارش اين اندازه‌گيرى را بدان صورت كه گزارشهاى اندازه‌گيريهاى ديگر روايت شده براى ما روايت نكرده است . و بايد دانست كه عرض سرّ من رأى به اتّفاق همگان ؟ 12 ؟ 34 است ، و عرض بغداد ؟ 33 و چند دقيقه كه يا 20 است يا 25 . و حبش در كتاب الابعاد بر اين دقيقه‌هاى اخير عمل كرده است و بنابر آن تفاوت عرض دو شهر يا ؟ 52 ؟ 0 است يا ؟ 47 ؟ 0 . و اين تفاوت براى يك درجه چندان است كه اگر سيصد و شصت برابر شود ، از جهت فزونى و كاستى هردو گزاف مىشود . و نيز اين دو شهر هردو بر كنار دجله واقع است ، و دجله چنان نيست كه از شمال به جنوب بر راستاى خطّ نصف النّهار باشد بلكه از غرب به شرق