[ شكل 45 ] و معتزليان ، كه به سبب دورى گزيدن از راههاى برهان و پرداختن به ستيزه به هرصورت كه پيش بيايد ، و بس كردن به ايجاد شكّ محض با گفتن جملهء « من كه منكر نشدم » دچار سرگردانى شده‌اند ، و همين شك پايهء جدال و گفتگو و مايهء پروردن گفته‌هاى ايشان است نه جدا كردن حق از باطل ، از اين سخن به هراس مىافتند و از تصوّر آن ناتوان مىمانند ، و به‌همين جهت كوركورانه به سفسطه مىپردازند ، و از شنيدن آنچه مخالف نهاده‌هاى ايشان است ، پيش از شناختن و فراگرفتن آن دچار وسواس مىشوند . مثلا پيشواى ايشان ، ابو هاشم - كه خدا شفايش بخشد ! - بزرگوارى