أبو ريحان البيروني ( مترجم : احمد آرام )
106
تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى )
و ميل نادانسته باشد [ و بخواهيم آن را پيدا كنيم ، از امتداد دادن قوسها ، قوسهاى ] HDL و HTMO و eAO را رسم مىكنيم ، و بر قطب [ يعنى مركز ] H به شعاع ضلع مربّع [ يعنى مربّع محاط در دايرهء بزرگ ] قوس LMSC را مىكشيم . AC با eK و SA با DT ، و TM با HK برابر است ، پس نسبت جيب TS كه با DG برابر است به جيب SM ، همچون نسبت جيب TA يعنى ربع دايره مىشود به جيب AO كه مساوى GK است ، و از اينجا SM و متمّم آن بهدست مىآيد . و نسبت جيب به جيب AC كه با eK برابر است ، همچون نسبت جيب ST است كه با DG برابر است ، به جيب MT كه با HK برابر است . پس چون جيب تمام عرض بلد را در جيب تمام تعديل النّهار ضرب و حاصل را بر جيب كلّى قسمت كنيم ، جيبى بهدست مىآيد كه قوس آن را مىيابيم و از ؟ 90 مىكاهيم ، و سپس حاصل ضرب جيب تعديل النّهار در جيب تمام عرض بلد را بر جيب اين قوس باقى مانده تقسيم مىكنيم كه همان جيب ميل جزئى خواهد بود « 1 » . و اگر ميل جزئى دانسته و عرض بلد نادانسته باشد ، [ مىگوييم ] : نسبت جيب TH به جيب DH همچون نسبت جيب ربع [ دايرهء ] TK به جيب KG است كه از آنرو DH بهدست مىآيد ؛ و نسبت جيب متمّم اين dH يعنى eH به جيب eK ، همچون نسبت جيب TH به جيب TD است كه از آنرو TD بهدست مىآيد . پس چون جيب تمام ميل جزئى را در جيب تمام تعديل النّهار ضرب و حاصل را بر جيب كلّى تقسيم
--> ( 1 ) - نسبت اول چنين نوشته مىشود : كه از آنرو ، با معلوم بودن DT و eK ، SM بهدست مىآيد . چون SM را از ؟ 90 بكاهيم ، قوس معلوم مىشود و با قراردادن جيب آن در رابطهء نسبتهاى دوم يعنى : با معلوم بودن eK و DG ، HK يعنى ميل جزئى بهدست خواهد آمد .