أبو ريحان البيروني ( مترجم : احمد آرام )
96
تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى )
كه عرض آن دانسته است پيدا كنيم ، جيب ميل خورشيد را در جيب كلّى ضرب و حاصل را بر جيب عرض بلد تقسيم مىكنيم كه خارج قسمت آن جيب ارتفاع بىسمت است . و اگر سمت ارتفاع رصد شده در يكى از دو سوى خطّ اعتدال باشد ، و با دانستن ميل خورشيد بخواهيم عرض بلد را بهدست بياوريم ، چنان فرض مىكنيم كه [ خطّ ] سمت eM و دورى BM آن از خطّ اعتدال معلوم است [ شكل 19 ] . نسبت eO كه جيب متمّم ارتفاع رصد شده است ، به OC كه حصّهء سمت است ، برابر است با نسبت جيب كلّى eM به جيب BM [ يعنى جيب زاويهء سمت OeC ] . پس چون جيب تمام ارتفاع را در جيب سمت ضرب و حاصل بهدست آمده را محفوظ داريم و بر جيب كلّى تقسيم كنيم حصّهء سمت OC بهدست خواهد آمد . CL را وصل مىكنيم و عمود GK را بر LF فرود مىآوريم كه برابر با جيب ميل خواهد بود . و چون CL وتر مثلّث قائم الزّاويهء با اضلاع معلوم LO و OC است ، اندازهء خود آن معلوم است ، و نسبت آن به OC برابر است با نسبت جيب زاويهء قائمه LOC به جيب زاويهء OLC . پس چون هريك از جيب ارتفاع رصد شده و حصّهء سمت را در خود ضرب كنيم و محفوظ را بر جذر مجموع اين دو مجذور تقسيم كنيم « 1 » ، جيب زاويهء OLC و قوس آن كه قوس نخستين است بهدست مىآيد . و نسبت CK به CL [ در مثلّث قائم الزّاويهء CKL ] ، برابر است با نسبت جيب زاويهء clk به جيب زاويهء قائمهء CKL ، پس
--> ( 1 ) - عبارت چند سطر اخير را بدين صورت مىتوان بيان كرد : در مثلث قائم الزاويهء oce چنين داريم : و از آنجا ( محفوظ ) و در مثلث قائم الزاويهء LOC چنين داريم :