فصل 3 جغرافى شناسان مكتب يونانى و زيجهاى بزرگ گرچه تأليف جغرافيايى خوارزمى در زمينهء خود آغاز دورانى نوين بود فراموش نبايد كرد كه شهرت جهانگير وى از اين كتاب نبود . خوارزمى شهرت فوق العاده يافت . همهء شاگردان مدارس نام وى را كه اصطلاحى علمى شده بود مىدانستند ، اما به ريشهء آن اصطلاح توجه نداشتند . اين شهرت خود به خود نيامد . سارتن در مدخل تاريخ علم خود نام « عصر خوارزمى » را بر نيمهء اوّل قرن نهم / سوم ه . اطلاق كرده ، زيرا به گفتهء او « وى بزرگترين رياضيدان عصر خود بود و اگر اختلاف شرايط را در نظر بگيريم ، يكى از بزرگترين رياضيدانهاى همهء قرون على الاطلاق است . » 1 سبب شهرت وى در اروپا رسالهء وى دربارهء حساب بود ، زيرا نخستين اثرى بود كه مسلمانان و غربيان را با حساب هندى آشنا مىكرد . اصل رساله مفقود شده ولى ترجمهء لاتينى آن - كه از قرن دوازدهم است - به صورت يك نسخهء خطى منحصر به فرد در كيمبريج به عنوان الگوريسمى در حساب هندى به جا مانده و چنين آغاز مىشود : « الگوريسمى « 2 » گويد » . و از اينجا توان دانست كه كلمه اسم خاص است ولى به زودى در قالب لاتينى الگوريسموس ، به معنى « حساب با ارقام عربى » درآمده كه جاى ارقام يونانى و رومى را گرفت و چيزى نگذشت كه ريشهء نام فراموش شد و تعدادى اشتقاقات خيالى از آن پديد آمد . گاهى به فيلسوفى ناشناس به نام الگوس منسوب شد ، يا پنداشتند كه كلمه از تركيب « ال » حرف تعريف عربى و « اريثموس » يونانى به وجود آمده ، و غيره . پيش از چاپ نسخهء خطّى كيمبريج نام حقيقى معلوم شد ، ولى مانع از آن نشد كه براى هميشه عنوان يك روش حساب شود ، گرچه اين عنوان فقط از روى بد فهمى كلمه به كار رفته بود . 2

--> ( 2 ) به جاى « الخوارزمى » .