بگوييم كه مهمترين پديدهء قرن هجدهم در قلمرو نوشته‌هاى جغرافيايى ترك ، مؤلّفات و مؤلّفان مختلف نبودند بلكه ايجاد چاپخانه بود كه تقريبا از همان وهلهء اوّل به نشر و ترويج تعدادى از مهمترين آثار جغرافيايى كهنه و نو پرداخت . ميلاد اين انديشه و به عمل در آمدن آن با نام ابراهيم متفرّقه ( حدود سال 1674 - 1747 ه . ) ارتباط نزديك دارد . 212 اصل او از مجارستان بود و در كودكى براى كشيشى آماده مىشد ولى از سال 1693 به اسارت تركان درآمد و مسلمان شد ، و به سبب علاقه به مطالعات تاريخى و جغرافيايى و استعداد فطرى در كار سازمانگرى به صف مردان بزرگ و فعال علم و ادب دولت عثمانى درآمد . 213 تاريخ بنياد چاپ در قلمرو عثمانى به كمك چند تحقيق جدى كه به دوران حاضر انجام شده كاملا روشن است . اوضاع آن روزگار معلوم مىدارد كه چرا از شرايط اجازهء ورود ماشين چاپ اين بود كه هيچ گونه كتابى مربوط به قرآن و حديث چاپ نكند . و اين براى علوم دنيوى بخصوص تاريخ و جغرافيا كه ابراهيم متفرّقه بدان توجّه داشت موهبتى بزرگ بود ؛ 214 تا آنجا كه از هفده تأليف چاپ شده در مطبعهء وى كه جمعا بيست و سه جلد بود هفت كتاب به موضوعات جغرافيايى تعلق داشت . چاپخانه در سال اوّل ( 1729 / 1141 ه . ) تحفة الكبار حاجى خليفه را چاپ كرد 215 و به سال بعد ( 1729 / 1142 ه . ) ترجمهء تركى يك كتاب لاتينى تأليف كروزينسكى ، علامهء يسوعى كه مدتها در ايران مىزيسته بود ، به عنوان ترجمهء تاريخ سيّاح به چاپ رسيد . اين كتاب از جنگ افغان و سقوط دولت صفوى سخن داشت . 216 با توجّه به روابط ايران و عثمانى در آن روزگار اين قضيّه مورد توجّه محافل رسمى عثمانى بود . به علاوه ، مطالب جغرافيايى و تاريخى كتابى بىاهميت نبود . به سال 1730 / 1142 ه . تاريخ الهند الغربى درآمد 217 و در اثناى دو سال پس از آن رساله‌اى مختصر در سى و شش صفحه با قطع بزرگ از ابراهيم متفرّقه با عنوان فيوضات مغناطيسيه چاپ شد . نسخه دو تصوير نقاشى شده دارد كه « گلباد مغناطيسى » را نشان مىدهد و تاكنون منبع رساله كشف نشده است . به نظر سليوس ، مؤلّف مطالب خويش را از يك كتاب عربى گرفته است ؛ ولى مقدّمهء كتاب از « كتابهاى لاتينى » سخن مىكند . 218 شايد بزرگترين خدمت چاپخانه انتشار كتاب جهان‌نماى حاجى خليفه بود كه به سال 1732 / 1145 ه . صورت گرفت . 219 آخرين كتاب از سلسلهء جغرافيايى تأليف يك دانشمند اهل بوسنى به نام عمر بود با عنوان احوال غزوات در ديار بوسنه كه به سال 1741 / 1154 ه . چاپ شد 220 كه حكايتى دلپذير است با سبكى جاندار و روان 221 از زبان حكيم اوغلو على پاشا دربارهء حوادثى كه از سال 1736 / 1149 ه . تا مارس 1739 / 1152 ه . در اثناى جنگ با اتريش در بوسنى رخ داده است . مؤلّف معاصر حوادث مذكور بوده و در آن شركت داشته است . حكايت جالب و مهم وى به آلمانى ( 1789 ) و انگليسى ( 1830 ) نيز ترجمه