مطالبى مختصر از جغرافياى رياضى و وصفى به دست مىدهد ، و آن نيز به دوران سلطان سليم تأليف شده امّا مؤلّف آن معلوم نيست ، به همين رشته تعلّق دارد . 37 گزارشى كه از جغرافياى وصفى ، طبق مكتب قديم ، در مقدّمهء تاريخ كنه الأخبار آمده بيشتر مورد توجّه قرار گرفته است . اين كتاب از مورّخ نسبتا معروف ، على مصطفى بن احمد چلبى ( متوفّى به سال 1599 / 1008 ه . ) ، است . 38 در جزء اوّل كتاب ذيلى هست كه گزارشى كوتاه دربارهء زمين دارد با استفاده از سه مؤلّف كه همه را خوب مىشناسيم ، يعنى ابو الفدا و سپاهى زادهء ترك ، كه متن تازه‌اى از جغرافياى ابو الفدا را فراهم كرده بود ، و كتاب صورة الارض كه همان ترجمهء فارسى دستكارى شدهء كتاب اصطخرى است . مؤلّف ما با انديشهء مؤلّفان عرب كه مىپنداشتند اوضاع جغرافيايى قديم كه مؤلّفان سابق به دست داده‌اند همچنان تا قرن شانزدهم از لحاظ اساسى درست است ، موافقت دارد . گزارش جغرافيايى كه در مقدّمه آورده همانند مدخل كتاب تاريخ او بسيار مختصر است و پاره‌اى از ملاحظات عمومى است كه وارد هيچ گونه تفصيلى نمىشود ، به همين جهت در مسير نوشته‌هاى جغرافيايى تركى نقشى نداشته است . 39 در پايان قرن شانزدهم به مهمترين تأليف جغرافيايى زبان تركى برمىخوريم كه براى نخستين بار خلاصه‌اى از مكتب قديم عربى را به دست مىدهد و آن كتاب مناظر العوالم است ، و محمّد عاشق به سال 1598 / 1006 ه . در دمشق از تأليف آن فراغت يافته و در اين كار بر مطالب مكتوب و اطّلاعات تازه فراهم آمده از سفر در مناطق دور تكيه داشته است . 40 كتاب سر گل دوران شرقى نوشته‌هاى جغرافيايى تركى است - اگر اين تعبير روا باشد . و مؤلّف شخصا اميد داشته كه با كتاب وى دوران رونق تازه‌اى در اين گونه نوشته‌ها به نزد تركان آغاز شود . نخستين بار تشنر خاورشناس اين كتاب را تجليل كرد و با توجّه به تكامل نوشته‌هاى جغرافيايى مشخصات آن را نشان داد و گر چه از آن ستايش كرد 41 با اين نظر كه كتاب « آخرين متن شرقى بطلميوس » است از اهميت آن كاست ، زيرا تشنر همهء جغرافياى قرون وسطا را دستكاريهاى تازه‌اى از بطلميوس مىداند . 42 بىگفت و گو محمّد عاشق رابطهء خويش را با بطلميوس احساس مىكرد . خود او مىگويد كه قسمت جغرافياى كيهان‌نگارى را به ترتيب اقليمهاى واقعى بطلميوس تقسيم كرده و مطالب آن را به ترتيب اقليمهاى عرفى ( يعنى مناطق جغرافيايى ) به روش ابو الفدا آورده است . 43 شايد حاجى خليفه به حق گفته كه وى متن كتاب را حاضر كرده امّا پاكنويس نكرده است . نسخه‌هاى كتاب فوق العاده كمياب است و تا ساليان اخير در اروپا فقط يك نسخهء خطّى آن كه در وين هست شناخته بود 44 با توجّه به اينكه از اين كتاب قسمتهاى مختصرى منتشر شده است . دربارهء خود مؤلّف نيز جز اشارات گذرايى كه در كتاب آمده چيزى نمىدانيم . محمّد عاشق كه فرزند يك معلّم بود ، ظاهرا در حدود سال 1555 / 962 ه . در شهر