سخن داشته‌ايم و پس از فتح عثمانى محقّقان به جست و جوى آن بودند و نمىيافتند ، در استانبول كشف مىشود . بيشتر نسخه‌هاى خطّى كه به استانبول رسيد از دوران مماليك بود ؛ كه بسيارى نسخه‌هاى اهدايى به سلاطين و امرا كه خطّ زيبا و تصويرهاى عالى دارد و نيز تعدادى متون اصلى دورانهاى پيش به خطّ مؤلّفان در ميان آنها ديده مىشود . نسخه‌هاى خطّى ، منحصر به مجموعه‌هاى موجود در مسجدهاى بزرگ نبود ، بلكه به مجموعه‌هاى خصوصى و دكان كتابفروشان نيز رسيد . به ياد داريم كه تمجروتى ، جهانگرد عرب ، با چه شورى از فراوانى نسخه‌هاى گونه‌گون عربى در بازار كتابفروشان استانبول سخن گفته بود . از آن تاريخ به بعد استانبول از لحاظ نسخه‌هاى خطّى عربى با شهرهاى بزرگ دنياى عرب چون قاهره و دمشق رقابت مىكند و احيانا از آن برتر است . همچنانكه وصول كتابهاى خطّى يونان به ايتاليا فرهنگ كلاسيك ديرين را زنده كرد ، از وصول نسخه‌هاى عربى به تركيه نيز جنبشى همانند آن در نوشته‌هاى تركى بخصوص در عرصهء جغرافيا به وجود آمد . اين نسخه‌هاى خطّى مدتهاى دراز براى محافل علمى اروپا ناشناس بود ، بجز تعداد كمى كه غالبا در نتيجهء تصادف صرف چيزى دربارهء آن دانسته مىشد ؛ ولى در ده سال اخير احتمال كشف نسخه‌هاى مختلف در همهء رشته‌هاى علوم در مجموعه‌هاى آنجا قوت گرفته و كوشش ريتر ، خاورشناس آلمانى ، در روشن كردن اين موضوع تأثير عمده دارد . چنان كه معلوم شده تعدادى از اين نسخه‌ها مربوط به جغرافياست و بعضى از آنها كه به دوران كلاسيك تعلّق دارد انديشهء تجديد چاپ بعضى از اجزاى كتابخانهء جغرافيدانان عرب را برانگيخته است . 17 از دورانهاى بعد نيز مطالب بسيار مهمى دربارهء ادريسى به دست آمده و مؤلّفات كيهان نگارى نيز در ميان اين مجموعه‌هاى خطّى بسيار فراوان است . اين جنبش بىنظير در نوشته‌هاى عربى ، كه بسيارى از آثار آن به تركى ترجمه شد و مقدارى بسيار فراوان از نسخه‌هاى آن به قلمرو دولت عثمانى درآمد ، در ايجاد و رشد ادب اصيل تركى مؤثر افتاد . البتّه اين ادب نوبنيان ، در دوران اوّل ، آثار گرانقدرى به بار نياورد . نخستين مؤلّف اين رشته يازجى اوغلو احمد بيجان است كه چنان كه از پيش گفتيم به سال 1453 / 857 ه . مختصرى از عجايب المخلوقات قزوينى فراهم آورد كه نسخه‌هاى خطّى آن كمياب نيست 18 و خود كتاب نيز به سال 1888 در قازان چاپ شده كه نسخهء آن آسان به دست نمىآيد ، 19 ولى چاپ آن نشان مىدهد كه اين مختصر به روزگار سلف حتّى در ميان اقوام اتّحاد شوروى رواج داشته است . محتملا آشنايى احمد بيجان با مكتب جغرافيا وى را به تأليف رساله‌اى مستقل با عنوان درّمكنون برانگيخته كه غالبا به نسخه‌هاى آن برمىخوريم ؛ با وجود اين ، ارتباط آن با آثار كلاسيك عربى ضعيف است و غالبا موضوع خويش را از لحاظ افسانه‌هاى عاميانه مىنگرد و عوامل دينى به نزد وى مقامى معتبر دارد و گويى به حوادث زمين