نتيجهء اين تحقيقات را پذيرفته است . هنوز نكات مهمّى در پاره‌اى از موارد وجود دارد كه پس از مطالعهء دقيق همهء كتاب و بخصوص نسخه‌هاى استانبول ، كه هنوز كاملا دربارهء آن كنجكاوى نشده ، توضيح آن ميسّر تواند شد . دستكارى متن دوّم بيشتر از هر چيز به نقشه‌ها مربوط است كه تعداد آن خيلى بيشتر شده است . در متن اوّل هر يك از بخشهاى صد و سى گانهء كتاب يك نقشهء خاصّ داشت ، امّا اكنون شمارهء اين نقشه‌ها به دويست و ده رسيده ؛ بجز نقشه‌هاى ديگرى كه كاملا مستقل است . 189 شمار نقشه‌ها در نسخه‌هاى بعدى بيشتر است ، و شايد همه مربوط به پيرى ريس نباشد . اين قضيّه از مثال درياى آدرياتيك خوب روشن مىشود كه شش فصل مربوط به آن ، از پنجاه و هشت تا شصت و سه ، چهل و دو نقشه دارد كه محتملا چهل و چهار بوده است . 190 اين اضافه در بخشهاى ديگر نيز هست ، مثلا نيل - فصل نود و هشت و نود و نه - در اين متن دست كم ده نقشه دارد . 191 دستكارى متن دوّم منحصر به نقشه‌ها نمانده و به متن نيز رسيده است ؛ مقدّمه بكلّى تغيير يافته ، زيرا مؤلّف يك رسالهء منظوم ، در پنجاه فصل ، دربارهء ضروريات دريانوردان 192 چون خبرگى و استعداد فطرى و استعمال قطب نما و نقشه و اطّلاع از جغرافياى دريانوردى ، و هم دربارهء جغرافياى منابع نيل ، زنگبار ، درياى عدن ، اقيانوس هند ، درياى چين ، اقيانوس اطلس ، اكتشافات پرتغاليها ، و توضيح خطّ نصف النهار و خطوط عرض بر آن افزوده است . 193 مقدّمه با يك قصيدهء دراز يكصد بيتى به سر مىرسد كه مؤلّف ضمن آن علل تدوين متن دوّم كتاب را شرح مىدهد . 194 مؤلّف تنوع متن دوّم را كه قسمتى از مطالب آن در مورد توضيح نقشه‌ها به نثر و بعض ديگر به شعر آمده ، به مراحل خاصّ منسوب مىدارد ، از جمله اينكه گاه باشد كه استفاده از اطلس به هنگام شب و لحظات خطر لازم شود و بايد دسترسى به اطّلاعات ، سريع باشد ، و اين كار با شعر ميسّر نيست . 195 اين سخن تا حدّى موجّه است ، ولى اگر در محتويات فصول منظوم دقّت كنيم شباهت مقدّمه در بعضى از موارد با رسائل احمد بن ماجد از نظر دور نخواهد ماند . و اين سؤال پيش مىآيد كه آيا پيرى ريس ، در فاصلهء تنظيم دو متن به اراجيز ناخداى عرب دست يافته و مقدّمهء خود را به روش آن قالبريزى كرده است ؟ طبعا شباهت دو متن به همين حد متوقّف مىماند و نمىتوان رابطهء ديگرى ميان آنها فرض كرد ، زيرا پيرى ريس به گروهى ديگر تعلّق دارد كه با محيط سيدى على ريس ارتباطى ندارند . به نظر اهل خبره ، زبان بحريّه آسان است ولى گاه و بىگاه بعضى عبارات نامأنوس به كار برده كه ارزش آن را به نزد محقّقان زبانهاى تركى بالا مىبرد . 196