را نيز در آن آورد و اين كار به سال 1556 / 964 ه . انجام شد . 130 اين كتاب تا كنون به صورت كامل انتشار نيافته ، ولى هر دو نسخهء خطّى موجود آن اهميت كامل دارد : يكى كه نسخهء وين است به سال 1559 / 966 ه . كه هنوز مؤلّف زنده بوده ، در ديار بكر از روى متن اصلى گرفته شده ، و نسخهء ديگر كه در ناپل است به سال 1571 / 979 ه . نوشته شده است . 131 قسمت مهمّى از كتاب محيط در نيمهء دوّم دههء چهارم قرن نوزدهم به وسيلهء هامر خاورشناس 132 به انگليسى ترجمه شد و تا پايان آن قرن تنها منبع آشنايى با كتاب و منابع عربى آن بود . انتشار و ترجمهء قسمتهايى از كتاب به وسيلهء بونلى و بيتنر در نيمهء دههء آخر قرن پيش و تحقيق معتبرى كه خبرهء بزرگ جغرافياى تاريخى ، توماشك ، 133 پيرامون آن انجام داد قدمى مهم در راه مطالعهء كتاب به شمار بود . پيش از كشفيّات فران ، كتاب على ريس به اتفاق همگان كاملترين گزارش درياهاى جنوب بود و نيز تا آن موقع تنها كتابى بود كه انديشه‌اى دربارهء وضع جغرافياى دريايى مسلمانان در پايان قرون وسطا به دست مىداد . مؤلّف از كشفيّات اسپانيوليها و پرتغاليها در دنياى نو بىخبر نبود و دورترين محلى كه در شرق دور نشان مىداد جور ( كره يا فرمز ) بود . 134 يك نظر سريع به فهرست موضوعات كتاب بدون هيچ دليل ديگر نشان مىدهد كه تا چه حد به منابع عربى تكيه داشته است . 135 كتاب محيط يك مقدّمه و ده باب دارد كه هر باب به چند فصل تقسيم مىشود و شمار فصول بابها يكسان نيست . مؤلّف ضمن مقدّمه‌اى كوتاه از اوضاعى كه در اثناى آن كتاب را تأليف كرده سخن مىكند و مىگويد كه در كار تأليف بر گفت و گوهاى ثمربخشى كه مدت هشت ماه در خليج فارس با معلمان ماهرى كه داشته و نيز بر پنج كتاب عربى كه عنوان آنها را مىآورد تكيه كرده است . دو تا از اين كتابها از ابن ماجد و سه تاى ديگر از سليمان است 136 و همه در متنى كه به وسيلهء فران انتشار يافته به دسترس همگان است . باب اوّل كتاب محيط از مكتبهاى جغرافيايى و تقسيم قبهء آسمان و بعد و اوج ستارگان سخن دارد ، و براى اوّل بار كلمهء « انگشت » براى دانش اروپايى توضيح مىشود . در باب دوّم سخن از وقت است و از سالهاى شمسى و قمرى و نيز از سالهاى بيزانسى و قبطى و پارسى . باب سوّم از تقسيم قطب نما و قسمتهاى آن و « ترفا » سخن دارد - پيش از تحليل منابع عربى معنى اين كلمات مفهوم نبود . باب چهارم راههاى دريايى ساحلى غرب و شرق دماغهء كومورين را توصيف مىكند و ضمن آن مؤلّف از دنياى نو ، امريكا ، سخن دارد و اطّلاعات خود را 137 در اين زمينه از يك مسيحى نو مسلمان گرفته است . 138 على ريس ضمن سخن از دنياى نو تأكيد مىكند آن نه از « ربع مسكون » است و نه از « اقاليم هفتگانه » ؛ نيز خود مىداند كه پرتغاليها پنجاه سال پيش از آن ، آنجا را كشف كرده‌اند . 139 باب پنجم خاصّ گفت و گو از حساب و اصطلاحات فنّى دريانوردان است .