ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )

451

تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )

بقيهء مؤلّفات ابن ماجد منظوم است و معمولا نام اراجيز دارد ، در صورتى كه هميشه در بحر رجز نيست ، و از بيست تا سيصد بيت دارد و هر يك از راه دريايى معيّن سخن مىكند ، يعنى نسبت به دوران خود چيزى از قبيل راهنماى دريايى بوده و احيانا از مسائل تخصّصى دريانوردى و علم نجوم دريايى نيز گفت و گو دارد . 89 يكى از اين ارجوزه‌ها پيش از كتاب الفوائد تأليف شده و مانند متن اوّل مطالب آن است . اين ارجوزه مفصّل است و هزار بيت دارد با عنوان حاوية الاختصار فى اصول علم البحار 90 كه ابن ماجد به سال 1462 / 866 ه . در مولد خود ، جلفار ، از تأليف آن فراغت يافته است . 91 كتاب يازده فصل دارد كه اوّلى از علايم نزديكى خشكى سخن مىكند ، دوّمى از منازل ماه و خانه‌هاى قطب نما و انگشتها و « ترفا » - اين كلمه نيز مطابق تحقيقات دوسوسور معادل جغرافيايى كلمهء انگشت است 92 و بتقريب برابر نود و هفت ميل دريايى است كه معادل يك روز دريانوردى مىشود با سرعت ميانه ، كه هر ساعت چهار ميل دريايى يا به عبارت ديگر چهار گره است . فصل سوّم از مسائل وقت شناسى و چهارم از مواسم سخن دارد . از فصل پنجم تا هشتم گزارش راههاى مختلف كشتيرانى در اقيانوس هند و درياها و خليجهاى آن است . فصل نهم در رصديابى است . دهم و يازدهم در مسائل مختلف دريانوردى است و از جمله توضيح كلمهء زام ( جمع آن زوام ) كه در اندازه‌گيرى به كار مىرود . و قبلا در كتاب عجايب الهند آمده و مطابق توضيحات فعلى مساوى يك هشتم شب و روز دريايى ، يعنى بتقريب سه ساعت است . اين دو تأليف منثور و منظوم يعنى كتاب الفوائد و حاوية الاختصار از لحاظ حجم و مضمون از همهء آثار باقيماندهء ابن ماجد مهمتر است . بعضى مؤلّفات كوچك وى احيانا از مسائل متفرق مربوط به دريانوردى سخن دارد ، يا اصطلاحات فنّى خاصّ را توضيح مىكند ، ولى غالبا گزارشى مفصّل از راههاى دريايى به دست مىدهد ، يعنى از نوع راهنامه‌هاى دريانوردى است . بهترين مثال قضيّه سه تا از ارجوزه‌هاست كه جز و نسخه‌هاى مؤسّسه مطالعات شرقى هست ، ولى جزو مآخذ فران نبوده . يكى كه در حدود ششصد بيت است ، راه مالابار تا سفالهء زنگ را كه بر ساحل شرقى آفريقاست توصيف مىكند و دوّمى كه دويست و هشتاد بيت دارد گزارش راه ميان هند و سيلان و جاوه است و آخرى كه از همه كوچكتر است و در حدود پنجاه و پنج بيت دارد از گزارش راه ميان جدّه و عدن در بحر احمر سخن مىكند . از اين قرار ارجوزه‌هاى سه‌گانه تصوير زنده‌اى از ميزان فعاليّت اين معلّم عربى رسم مىكند . 93 بقيهء مؤلّفات ابن ماجد كه تاريخ تأليف آن مشخّص است پس از حاوية الاختصار و پيش از كتاب الفوائد ، يعنى از سال 1462 تا 1490 ، به وجود آمده است . 94 فقط يك ارجوزه مىماند كه به سال 1494 - 1495 / 900 ه . تأليف شده 95 و نشان مىدهد كه فعاليّت دريانوردى