فصل 20 جغرافياى دريانوردى به نزد عربان و تركان در قرنهاى پانزدهم و شانزدهم / نهم و دهم ه . در اثناى قرن پانزدهم / نهم ه . نيروى خلاق نوشته‌هاى جغرافيايى عربى از ميان رفت . پيوند دادن اين پديده با قرن سيزدهم / هفتم ه . و حملهء مغول خطاست ، زيرا آفرينش ادبى ، از پس اين تاريخ از لحاظ مقدار سستى نگرفته بود ، و در تمام طول قرن سيزدهم و چهاردهم / هفتم و هشتم ه . نيروى كافى داشت و در رشتهء كيهان نگارى اوج گرفت و فرهنگنامه‌ها را به وجود آورد كه نمونه تازه‌اى بود ، ولى گويى منابع آن رو به خشكى مىرفت ، نيرويش نابودى گرفته بود ، نمونه‌ها مانند سابق رونق نداشت ، و مدّتهاى دراز نمونه‌هاى جغرافيايى به جغرافياى اقليمى و سفرنامه‌هاى منحصر بود كه مقاومت و نيرو و رواج كافى داشت . امّا افق جغرافيا در قالب رسوم كهن انجماد يافته بود و حوادث بزرگ و تغييرات فوق العادهء دنياى غرب در وضع آن مؤثر نيفتاده بود . لازم نيست بگوييم كه در اواخر قرن پانزدهم ، پرتغاليها افريقا را دور زده و راه هند را يافته بودند . كريستوف كلمب نيز امريكا را كشف كرده بود ولى دانشمندان مسلمان يا از اين حوادث بىخبر بودند يا به اهميت آن واقف نبودند و بار ديگر به عيب اساسى نوشته‌هاى جغرافياييشان ، يعنى فاصله عظيم ميان نظريه و واقع ، برمىخوريم كه البتّه بار اوّل نبود كه چنين وضعى رخ مىداد . ولى تجربهء عملى آنها به هنگامى كه قدرت از شرق به غرب انتقال مىيافت در اوج بود ، و غربيان نيز پس از آشنايى با اين ناحيه در فعاليّتشان بدين نكته معترف شدند . به سال 1457 كه فرامور و نقشهء جغرافيايى خود را به وجود آورد ، يادآورى كرد كه يك دريا نورد مسلمان در حدود سال 1420 از اقيانوس هند به كشتى نشست و افريقا را دور زد و به اقيانوس اطلس رسيد . 1 و اسكودوگاما نيز به سال 1498 كشتيهاى مسلمانان را در شمال موزامبيك ديده بود كه قطب نما ( بيت الإبرة ) و نقشه‌هاى دريايى داشت ، و در اين باب گويد : « دريانوردان براى