مىكند ، و در بسيارى موارد اطّلاعات وى از جاهايى است كه جز مسافر و الا قدر ، كس بدانجاها نتواند رسيد 171 . به اتّفاق خبرگان تحقيقات ايرانى ، اسلوب سفرنامه‌ها ساده و روشن است . از محسّنات بديعى كه در آن روزگار هنوز بر سبك نويسندگان دربار نفوذ داشت 172 نشانى ندارد ، از تكلّف نيز بر كنار است ، تشبيه و استعاره در آن نيست ، علاقه به تعبيرات عادى و روشن در آن نمايان است ، و جايى براى پيچيدگى و ابهام نيست . 173 مطالب با زبان زندگى روزانه به قلم آمده 174 و در ساده كردن نثر فارسى قرن نوزدهم / سيزدهم ه . نقش عمده دارد . 175 همهء اين نكات ، دربارهء يادداشتهاى روزانهء شاه در سفرهاى اروپا نيز صادق است . مضمون سفرنامه‌هاى شاه براى ايرانيان تازگى داشت و در آشنا كردنشان با اروپا بسيار مؤثّر بود . از نظر ما سفرنامه‌هاى مذكور جزو سلسله سفرنامه‌هاى ملوك شرق به اروپاست ، كه هنگام سخن از نوشته‌هاى عربى دوران حاضر به تعداد زيادى از آن برمىخوريم . اهميت اين گونه آثار از نظر ما از لحاظ توصيف دول مورد بحث نيست ، بلكه بيشتر از لحاظ تصوير افكار و ملاحظات نويسندگان آنهاست . بدين‌سان يادداشتهاى روزانه مطالب فراوان دارد كه به كمك ترجمه‌هاى مختلف به زبان اروپايى به دست مردم ناخبره نيز رسيده است . 176 نقش محمّد حسن خان ( متوفّى در 21 مارس 1896 ) 177 در نوشته‌هاى جغرافيايى فارسى اگر مهمتر از اين نباشد كمتر نيست . البتّه در اينكه كتابهاى منتسب به دو واقعا تأليف اوست ، گفت و گو هست . 178 وى به مقامات معتبر دولتى رسيد و لقبهاى مهم چون : « صنيع الدوله » و « اعتماد السلطنه » داشت و بىگفت و گو وى نيز محرّك بسيارى از مؤلّفان بود و نام وى زير عنوان مؤلّفاتى كه حاصل كار يك گروه بوده نمودار شده . ژوكوفسكى ، دانشمند روسى و خبرهء مسائل ايران ، كه او را نيك مىشناخت از فعاليّت ادبى وى تحليلى كرده كه نتيجهء مساعد ندارد ، ولى به هر حال در اهميت مقام ادبى وى ترديد نمىتوان كرد . محمّد حسن خان نخستين فارغ التحصيل دار الفنون ، عاليترين مؤسّسهء تعليماتى ايران ، بود كه به سال 1852 افتتاح شده بود و او از سال اوّل بدان پيوسته و نامش با فعاليّت نخستين مدير آن يعنى رضا قلى خان پيوسته بود . پس از آن مؤلّف ما سه سال و نيم در سفارت ايران در فرانسه مشغول كار شد . 179 پس از بازگشت به وطن در سفر خراسان و سفر اوّل اروپا همراه شاه بود . 180 چنان كه گفتيم گزارش سفر شاه به كربلا به وسيلهء او تدوين شد . 181 در مؤلّفات متعدّد خويش به جغرافياى تاريخى توجّه بسيار داشت . آشنايى با زبانهاى بيگانه و اطّلاع از مؤلّفات اروپايى 182 به او كمك مىكرد تا افكار جغرافيايى را براى هموطنان خود ساده و قابل فهم كند و در جغرافياى كشور خود مطالعاتى انجام دهد . بايد بگوييم كه وى به سال 1871 / 1288 ه . كتابى در تاريخ كشف امريكا 183 و در سال 1899 - 1900 / 1317 ه . كتابى دربارهء مسافرتهاى