شاگرد رضاقلى خان كه به همين زودى از او سخن خواهيم داشت ، از آن استفاده كرده‌اند . ارزش مطالب تاريخى و جغرافيايى و باستانشناسى آن نيز كم نيست ، زيرا به فهم اخلاق و عادات همهء آن دوران كمك مؤثّر مىكند و محدود به مشاهدات مؤلّف در اثناى سفر نيست . مؤلّف ضمن كتاب تابلوهاى روشنى از زندگانى محلّى رسم مىكند و توصيفات زيبايى از مناظر طبيعى مىآورد . 164 نشان امانت و قضاوت بيطرفانه را در سراسر كتاب مىتوان ديد . به علاوه ، دقّت نظر مؤلّف قابل ملاحظه است . سبك كتاب ساده ، طبيعى ، و سليس است و احيانا نشانى از سبك قديم دارد . دلبستگى مؤلّف به سبك قديم از شواهد شعرى پراكنده در كتاب ، كه غالب آنها را از شعر سعدى يا اشعار خويش آورده ، نمايان است . 165 كتاب از لحاظ روش ، نمونه‌اى خوب از متون عامّه پسند است و جغرافياى اقليمى مستند به تاريخ را با گزارش سفر ، كه شامل سرگذشت مؤلّف نيز هست ، در هم آميخته است . به زحمت مىتوان گفت مؤلّفات جغرافيايى ، كه به نام ناصر الدّين شاه پيوسته ، به شخص او مربوط است . 166 البتّه در علاقهء وى به جغرافيا ، و لو به صورت ابتدايى ، ترديد نيست و اين نكته را بيشتر از هر چيز در مسافرتهاى فراوان وى مىتوان ديد كه به مازندران 167 و خوزستان و خراسان و كربلا رفت و سه سفر نيز به اروپا داشت ( 1873 ، 1878 ، 168 1889 ) . 169 كارى كه هيچ يك از فرمانروايان شرقى به دورانهاى پيش در انديشهء آن نيز نبودند . تقريبا هر يك از اين سفرها گزارش جدايى دارد ؛ گزارش سفر اوّل نخستين كتابى بود كه از چاپخانهء جديد سلطنتى به سال 1874 / 1291 ه . درآمد . 170 گزارش همهء سفرها بيشتر از يك بار در ايران به چاپ سنگى رسيده و نام شاه به عنوان مؤلّف اوّل آن آمده و تعدادى از آنها ، به طور كامل يا مختصر ، به زبانهاى اروپايى چاپ شده است . معروف است كه بعضى از اين سفرنامه‌ها به قلم كسان ديگر است ؛ چون سفرنامهء ناصر الدين شاه به عتبات كه تدوين آن را به محمّد حسن خان ، يكى از دستياران و مقربان شاه كه در بسيارى سفرها همراه بود ، نسبت مىدهند . اين شخص در تأليفات جغرافيايى دوران نوين ايران نقشى معتبر داشت و به همين زودى از او سخن خواهيم كرد . توان گفت كه تهيهء ديگر سفرنامه‌هاى شاه به عهدهء او بوده يا در اين كار از دستياران متعدّد خود كمك گرفته است . به هر حال سفرنامه‌هاى ناصر الدّين شاه از پديده‌هاى مهمّ نوشته‌هاى قرن نوزدهم است ، و از اين لحاظ از مدّتها پيش مورد توجّه محافل علمى اروپا بوده است . سفرنامه‌هاى داخل ايران كه اين سلسله با آن آغاز مىشود از نظر ما بيشتر اهميت دارد . اسلوب آن يكنواخت و تا حدّى بىروح است ولى در زمينهء نژادنگارى ، زندگانى اجتماعى ، آثار باستانى ، و جغرافياى طبيعى اطّلاعات فراوان دارد كه با ملاحظات شخصى مؤلّف همراه است . بيشتر توجّه وى به جغرافيا و اقليم شناسى است و بتفصيل از راهها و مسافت منزلها و نام دهكده‌ها و كوهها و رودها سخن