سرگذشتها در داخل اقليم به اقتضاى توالى زمانى نقل مىشود ، و نام شاعران و عالمان و شيوخ با اميرانى كه در نقاط مختلف اقليم حكومت داشته‌اند ، به ترتيب منطقهء تولّدشان از نظر مىگذرد . مؤلّف به بزرگان صوفيه اهميت خاصّ مىدهد و طبعا نمايندگان فرهنگ فارسى در صف اوّل جاى دارند ، و چون مطالب ادبى بر كتاب غلبه دارد ، به تعبير باربيه دو منار « با يك جور جغرافياى ادبى سر و كار داريم كه ارزش علمى ندارد ، ولى اطّلاعات مهمّى دربارهء نويسندگان بزرگ ايران در آن هست » . 129 در واقع كتاب امين احمد رازى از لحاظ تاريخ ادب فارسى و مخصوصا شعر اهميت فوق العاده دارد ، 130 ولى مؤلّف در زمينه‌هاى ديگر اطّلاعات معتبر ندارد و در غالب موارد قصه‌هاى معمول را از منابع متداول نقل مىكند . 131 با وجود اين در كتاب وى حتّى در موضوع جغرافياى خالص ، مطالب نامنتظر مىتوان يافت . احمد زكى وليدى به اين عقيده متمايل است كه مؤلّف ، جغرافياى رشيد الدّين را كه تا كنون به دست نيامده در دسترس داشته است . 132 ولى بايد بگوييم كه اشارهء امين احمد رازى به كتابى مربوط به دوران مغول با عنوان صور الاقاليم ، كه پايهء استنتاج احمد زكى وليدى شده ، دلالت به منظور ندارد و لازم نيست كه كتاب مذكور حتما كتاب رشيد الدّين باشد . به هر حال كتاب امين احمد رازى از لحاظ موضوع بحث ما اهميت بسيار دارد و نشان مىدهد كه نظريهء كهن تقسيم زمين به هفت اقليم و تقسيمات داخلى آن ، با وجود آنكه بر خلاف واقعيّات جارى بود ، همچنان نفوذ داشت . براى روشن شدن مطلب نبايد فراموش كنيم كه كتاب هفت اقليم يك صد سال پس از كشف امريكا تدوين شده است ، حتّى يك قرن بعد از اين تاريخ كه مطالب تازه به سوى جغرافى شناسان فارسى زبان راه يافت ، باز هم در مضمون و روش مؤلّفات جغرافيايى اثر نگذاشت . بهترين مثال قضيّه دو كتاب كوچك ميرزا محمّد صادق اصفهانى آزادانى ( متوفّى حدود سال 1680 / 1091 ه . ) است 133 كه از سال 1832 به همّت اوزلى ترجمهء انگليسى هر دو به دسترس بوده است . 134 از كلمهء منسوب پيداست كه مؤلّف از دهكدهء كوچكى نزديك اصفهان بوده است . 135 ولى ظاهرا از هندوستان معرفت عينى داشته ، 136 زيرا نامهاى جغرافيايى هند ضمن مقايسه با مناطق ديگر ، البتّه بجز ايران ، در دو تأليف وى فراوان آمده است . كتابهاى ديگرى نيز به دو انتساب دارد كه غالبا در تاريخ است و از آن جمله كتاب مفصّل تاريخ عمومى او را ياد مىكنيم 137 كه تأليف آن در حدود سال 1635 / 1045 ه . انجام گرفته است . 138 دو تأليف جغرافيايى او از نوع جدولهاى نجومى است و ظاهرا به يكديگر وابستگى كامل دارد . عنوان اوّلى تقويم البلدان است 139 و ابو الفدا را به ياد مىآورد و در واقع كاملا بر او تكيه داشته است . 140 كتاب يك فهرست الفبايى از ولايتها ، شهرها ، رودها ، جدولهاى نجومى ، و ديگر پديده‌هاى جغرافيايى است . توضيحات كوتاهى نيز دارد با ذكر خطوط طول و عرض كه