ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
416
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )
بعضى نيز گفتهاند كه اين اشاره به آغاز و انجام كتاب است كه از دو پادشاه سخن مىرود كه هر دو نام ابو سعيد داشتهاند . 45 به دنبال مقدّمه كه از مغول سخن دارد ، حوادث سال 1317 / 717 ه . تا سال 1471 / 875 ه . به طور منظّم نقل مىشود و جلد اوّل به وفات تيمور به سال 1405 / 807 ه . خاتمه مىيابد . جلد دوّم بخصوص از شاهرخ سخن دارد و اين قسمت از يك صد سال پيش به كمك ترجمهء كاترمر شهره است . تاريخ عبد الرزّاق از لحاظ زمانى دنبالهء كتاب رشيد الدّين است و گويى از آغاز سال 1304 / 704 ه . حوادث آن را تكميل مىكند و خاتمهء كتاب به دوران نهمين امير تيمورى مىرسد كه عبد الرزّاق در سايهء او نيز چون روزگار شاهرخ رعايت مىبيند . اين قسمتهاى كتاب كه از خود مؤلّف است ، سبكى متكلّفانه دارد و شواهد شعرى بسيار در آن هست . در اين مورد نظر سرزنوسكى ، دانشورى كه جزو گروه خاورشناسان نيست بلكه خبرهء ادبيّات قديم روسى است و ضمن فراهم آوردن تعليقات بر سفرنامهء افناسى نيكيتين نوشتههاى عبد الرزّاق را دربارهء هند بدقّت مطالعه كرده ، جالب به نظر مىرسد كه گويد : « مؤلّف چنان كه از كلمات خود او معلوم مىشود چندان در انديشهء فايده رساندن به خواننده و مستمع نبوده بلكه سرگرمى او را منظور داشته و در عين حال كه علاقه به اطّلاع را در خوانندگان بيدار مىكند مىكوشد تا عقولشان را با تعبيرات مطنطن از شعر و نثر تسخير كند . و بىگفت و گو هدف اساسى وى نفوذ در خاقان سعيد ، شاهرخ ، بوده است . » 46 در آن قسمت از كتاب كه از منابع ديگر نقل شده عبد الرزّاق مىكوشد تا متن اصلى را چنان كه هست بياورد ، و اگر در نظر بگيريم كه منبع اساسى او براى دوران پيش از سال 1426 / 830 ه . ، حافظ ابروست اهميت اساسى پيدا مىكند . 47 در واقع قسمتهايى از تاريخ حافظ ابرو را تا كنون فقط به وسيلهء عبد الرزّاق مىشناسيم . 48 دربارهء تاريخ از سال 1426 / 830 ه . تا 1471 / 875 ه . حافظ ابرو يكى از منابع مهمّ او به شمار است . چون كتاب عبد الرزّاق تماما چاپ نشده ، نمىتوان دربارهء آن به طور كامل قضاوت كرد ، ولى از اين گفته نبايد پنداشت كه وى مؤلفى گمنام است . مطالب جغرافيايى وى به ترتيب موضوعات كتاب پراكنده است . بعضى از قسمتهاى كتاب با تاريخ اقوام اتّحاد شوروى ارتباط دارد ؛ مانند روايت وى از حملهء تيمور در دشتهاى قبچاق به سال 1391 / 793 ه . كه از صد سال پيش در نتيجهء تحقيق شارموآ ( 1835 ) شهره است . 49 توان گفت كه سفرهاى وى علاقهء او را به اين گونه نوشتهها جلب كرده و به همين جهت حكايت غياث الدّين را دربارهء سفارت چين تماما در كتاب خويش آورده است . گزارش وى از سفر هند نيز به اهميت كمتر از روايت مذكور نيست . عبد الرزّاق اين سفر را در ژانويه سال 1442 / 846 ه . آغاز كرد و از ولايت كرمان گذشت تا در خليج فارس به جزيره هرمز رسيد و دو ماه در آنجا بماند و گزارشى پرشور از زندگى بازرگانى جزيره ، كه در آن روزگار در اوج