ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
414
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )
مذكور به نقشهء آن نيز اشاره شده كه در كتاب نيست و اين نشان مىدهد كه نقشههاى ديگر نيز جزو كتاب بوده است . 25 كار حافظ ابرو منحصر به كتاب جغرافيا نماند . آثار تاريخى نيز دارد كه به شهرت كم از آن نيستند ، ولى بار تولد دربارهء آنها نظر ديگر دارد و گويد كه ارزش آنها كمتر از كتاب جغرافياست و مطالب آنها بيشتر روايتى است ؛ 26 و در عين حال با روش مختصر و برنامهء خود نظر مىدهد كه حافظ ابرو به عنوان يك مؤلّف روايتگر ، بسيارى مطالب مفقود را براى ما حفظ كرده و نسبت به تاريخ دوران خود يك منبع درجهء اوّل است . 27 يكى از محقّقان معاصر در اين باب با شور بيشتر سخن مىكند 28 و به نظر او حافظ ابرو اگر چه كاملا بر روش و نظريّات رشيد الدّين تكيه دارد ، امّا مطالب او كاملتر است . شايد لازم باشد بگوييم كه عبارات وى نوعا ساده است و همين قضيّه او را بر مؤلّفان ديگر امتياز مىدهد و اين مطلب دربارهء قسمتهايى كه عبد الرزّاق از او نقل كرده نيز صادق است . 29 در نتيجهء فعاليّت مشترك حافظ ابرو در زمينهء تاريخ و جغرافيا مقدار زيادى مطالب تاريخ و احيانا يك قسمت تمام تاريخ به كتاب جغرافياى او راه يافته است و عكس آن نيز هست و تاريخ وى مطالب جغرافيايى بسيار دارد . به اقتضاى روشى كه داريم دربارهء تاريخ گفت و گو نمىكنيم ، امّا يك قسمت جالب آن را ، كه گزارش سفارت اعزامى شاهرخ به چين در سال 1419 - 1422 / 822 - 825 ه . است ، از اين قيد معاف مىداريم . اين گزارش پيش از دوران كاترمر معروف بود 30 زيرا مورّخ فارسى زبان ، عبد الرزّاق سمرقندى ، آن را در تاريخ معروف خويش آورده بود و به بركت ترجمهء فرانسهء آن ( 1843 ) 31 در دسترس قرار داشت و چنان كه بار تولد گويد عبد الرزّاق اين قسمت را نيز مانند ديگر قسمتهاى كتاب تماما از حافظ ابرو نقل كرده است . 32 متأسّفانه كتاب حافظ ابرو چاپ نشده و محقّقان مانند سابق براى اطّلاع از اين گزارش به عبد الرزّاق مراجعه مىكنند ، 33 در صورتى كه نسخهء آكسفرد كتاب مطالب با ارزشى دارد كه وى از متن انداخته است . از نكتههاى جالب اين سفارت ، كه شاهرخ و نوادگان تيمور به همراه چينيان عازم وطن فرستادند ، اينكه بايسنقر نقاشى به نام غياث الدّين را همراه جماعت فرستاد و دستور داد 34 كه « از لحظه حركت از پايتخت ، يعنى هرات ، تا هنگام بازگشت هر چه را در شهرها و ولايتهاى عرض راه مىبيند و قابل ثبت است ، چون راه سفر و وصف بلاد و بناها و نظم شهرها و عظمت ملوك و روش حكومت و سياستشان و عجايب ولايت و رسوم پادشاهان ، روز به روز يادداشت كند . » سفارت روز چهارم دسامبر سال 1419 / 822 ه . از هرات به سوى سمرقند حركت كرد 35 و در فوريهء سال 1420 / 823 ه . از سمرقند برون شد و در دسامبر همان سال به خانبالق