چگونه براى تعدادى كتاب يك عنوان انتخاب مىكرده‌اند . متأسّفانه اهميت كمّى اين گونه نوشته‌ها بيشتر از كيفيت آن است زيرا ، به تمام معنى كلمه ، جنبهء نقلى دارد ، و به همين جهت بايد به گفت و گو از مؤلّفات نخستين كه به منزلهء اساس بنا و نمونهء مؤلّفات بعدى است بس كنيم . خواهيم ديد كه اين رنگ تعلّق چنان نفوذ دارد كه در قرن چهاردهم و پانزدهم / هشتم و نهم ه . به مؤلّفات مشابهى برمىخورم كه تكرار يكديگر است ، تا آنجا كه مىتوان آنها را رونويسهاى متعدّد از يك كتاب پنداشت . ارزش اين گونه كتابها به محتوياتى است كه گهگاه افقى گسترده دارد و به موضوعاتى كه از آن سخن داشتيم بس نمىكند ، بلكه از مسائل ديگر تاريخ و جغرافيا و آثار باستان و احيانا نقشه‌نگارى نيز كه از نظر ما مهم است سخن مىكند . از اين نوشته‌هاى بسيار فراوان قسمت بسيار كمى انتشار يافته و قسمتى كه بدقّت مطالعه شده خيلى كمتر است ، گر چه بعضى از مسائل آن بارها توجّه دانشوران اروپايى را جلب كرده ، ولى تا كنون گزارشى مختصر ، با توجّه به ملاحظاتى كه ياد كرديم ، دربارهء آن فراهم نشده . لمينگ ، دانشمند جوان دانماركى ( 1817 ) ، در آغاز قرن نوزدهم ضمن تحقيقى كه دربارهء يكى از مؤلّفان قرن پانزدهم داشت ، از كنار اين مسائل گذشت . فقط در آغاز قرن بيستم مدنيكوف ، خاورشناس روسى ( 1897 - 1903 ) ، ضمن تحليل دربارهء آثار سه تن از مؤلّفان قرن چهاردهم و پانزدهم توانست پاره‌اى مسائل مربوط به منابع آنها و روابطشان را روشن كند . 63 از آن موقع به بعد مطالب فراوانى فراهم آمده ولى تحليل آن از حدود نتايج مدنيكوف جلوتر نرفته است . از جملهء مشخصات اين « نوشته‌هاى فلسطينى » به دوران اوّل ، يعنى پيش از روزگار صلاح الدّين ، اين است كه در آنها فلسطين اهميت مستقل ندارد ، بلكه جزو شام به شمار مىرود كه حايز اهميت درجهء اوّل است . كتاب ابو الحسن على الرّبعى كه حدود سال 1043 / 435 ه . تاليف شده عنوان الإعلام بفضائل الشام و دمشق و ذكر ما فيهما من الآثارات و البقاع الشريفه دارد . 64 اگر نمىدانستيم كه خبرگان نوشته‌هاى فلسطينى ، چون برهان الدّين فزارى از مردم قرن چهاردهم / هشتم ه . يا شمس الدّين سيوطى از قرن پانزدهم / نهم ه . ، 65 بدان مراجعه كرده‌اند از عنوان آن نمىتوانستيم دانست كه در اين كتاب سخن از فلسطين نيز هست . در دوران دوّم تكامل اين گونه نوشته‌ها قدس نيز از لحاظ عنوان تأليفات ، چون دمشق ، حق كامل خود را باز مىيابد . بهترين مثال آن مؤلفى است به نام ابو المعالى المشرّف بن مرجى بن ابراهيم المقدسى 66 كه نمىدانيم كى مىزيسته و به قرن پانزدهم / نهم ه . مجير الدّين 67 بيهوده كوشيده كه زمان حيات وى را مشخّص كند ، و موفّق نشده است ، ولى مىتوان وى را به نهايت قرن پنجم هجرى ، يعنى يازدهم ميلادى ، مربوط دانست ، زيرا از اشارهء ياقوت معلوم مىشود كه وى معاصر مكّى بن ريّان بوده كه هنگام استيلاى صليبيان بر بيت المقدّس كشته شده است . 68 كتاب مقدسى عنوان