باشيم بايد بگوييم كه با وجود آن كه ظاهرا مقيم دمشق بوده و آنجا را نيك مىشناخته در گزارش مسجد جامع شهر به روايت ابن جبير ، جهانگرد اندلسى ، مراجعه كرده 59 كه مربوط به قرن دوازدهم / ششم ه . است و اين كار پيش همهء جغرافى شناسان عرب معمول است . ظاهرا گزارش ابو البقاء در شام شهرتى يافته بود و در قرن شانزدهم / دهم ه . بصروى ، 60 كه بعدها در متن كتاب به او برمىخوريم ، براى گفت و گو از همين موضوع بدان مراجعه كرده است . جغرافياى اقليمى دمشق و شام رونقى داشت امّا با رونق جغرافياى فلسطين و مخصوصا قدس قابل قياس نبود . به آسانى مىتوان در قرنهاى چهاردهم و پانزدهم / هشتم و نهم ه . دست كم ده مؤلّف را برشمرد كه كتابهايى مفصّل در اين زمينه به جا گذاشته‌اند . اين قضيّه تصادفى نيست ، زيرا به رسوم بسيار كهن ارتباط پيدا مىكند كه با نشر حديث و لغت در قرنهاى نهم و دهم / سوّم و چهارم ه . پيوسته بوده است . به علاوه ، در مورد فلسطين دلايلى خاصّ وجود دارد كه آنجا را در دورانهاى معيّنى مورد توجّه همهء جهان اسلام مىكرده است . و به همين جهت مؤلّفان اين گونه كتابها نه تنها از مردم فلسطين و شام بلكه مصرى نيز بوده‌اند . فراموش نبايد كرد كه مصر و مناطق وابستهء به آن در قرون اخير و پيش از تسلّط عثمانى پيشاهنگ نهضت آزادى فلسطين و مناطق مجاور آن از تسلّط صليبيان بود . تاريخ اين نهضت در تعداد بيشمارى آثار مكتوب انعكاس يافته و از اين جهت در خور تحقيقى جداگانه است كه همهء دوران ، از صلاح الدّين تا محمّد فاتح ، را دربرگيرد . نظر مسلمانان دربارهء فلسطين كاملا همانند نظر مسيحيان بود كه به دوران جنگهاى صليبى شكل گرفت . « 1 » نوشته‌هاى تبليغى ريشه‌دارى پديد آمد به اين خلاصه كه فلسطين و همهء سرزمين شام ارض موعود مسلمانان است و هيچ كس نبايد به آن دست اندازى كند . مقبرهء پيامبران كه در فلسطين بود و معابد و مشاهد كهنسال آنجا نيز حالت قدسى گرفت كه فقط از قدس مكّه و مدينه كمتر بود و در اواخر قرون وسطا زيارت اين اماكن نيز معمول شد ، و اين نيز مؤلّفات مربوط به آنها را ، كه هم از نظر تبليغى و هم از نظر آشنايى مسلمانان با سرزمين مذكور مورد نياز بود ، رواج فوق العاده داد . دعوتگران پيوسته مىگفتند كه براى خشنودى خدا مىبايد به زيارت فلسطين رفت و به مؤسّسات عبادتى و خيريه و علمى آن صدقه داد و انفاق كرد . اثر دعوت تبليغاتى تنها تحريك عواطف دينى نبود ، بلكه دانشوران به توضيح جنبه‌اى

--> ( 1 ) دكتر بنت الشاطى در توضيحات خويش بر ترجمهء عربى كتاب ( چاپ مصر ) ، كه در آغاز بدان اشاره شد ، مىگويد : به اين عموميت حكم دادن به تشابه بودن نظر مسلمين و صليبيها در مورد فلسطين ، درست نيست ، زيرا نظر علمى كه حقوق تاريخى ، فرق قائل است ميان جنگجويان افزون طلب ( صليبيها ) و آزادى طلبان مجاهد ( مسلمانان ) . - و .