پنداشته كه واقع نيز چنين است ، در صورتى كه مايهء گمراهى از حق و واقع مىشود ؛ چه ، وى از فنّ جغرافيا بىخبر است و نقشهء وى درخور قياس با نقشه‌هاى ديگر نيست ؛ با اين همه ، به رسم عربى نويسان و نويسندگان غافل از علوم عقلى ، اخبار واهى و مطالب محال آورده است . كتاب ميان مردم سست عقل همانند مؤلّف رواج دارد و آغاز آن چنين است « الحمد للّه غافر الذنب و قابل التوب » [ يعنى ستايش خداى را كه بخشندهء گناه است و پذيرندهء توبه ] و گويا مؤلّف به همين كتاب و گناهان امثال آن اشاره كرده است . » 11 نمىتوان با ارزشيابى حاجى خليفه موافق نبود ؛ كتاب يك مقدّمهء بسيار عادى در جغرافيا و تاريخ طبيعى است كه هيچ گونه ارزش قابل ملاحظهء علمى ندارد . 12 علاقهء مؤلّف به خرافات و عجايب ، 13 كتاب را به صف حكايات قصه سرايان ، كه از آغاز تمدّن عربى شهرت نيكو نداشت ولى ميان عامّه رواج يافت ، درآورده است . قسمت بيشتر كتاب قصه‌هاى خيالى و عجايب و غرايب گونه‌گون است 14 و اطّلاعات درست بسيار كم دارد . 15 جاى آن نه ميان آثار معتبر جغرافيايى ، بلكه در صف كتب متوسّط و معمولى است ، ولى نبايد مانند حاجى خليفه 16 مطلقا آن را بىفايده دانست . در كتاب ابن الوردى ، با وجود همهء اين ملاحظات ، مطالبى هست كه منابع آن به دست ما نرسيده است . 17 معمولا خريدة العجائب را رونويس كتاب حرّانى ، مؤلّف قرن چهاردهم / هشتم ه . مىدانند 18 كه سابقا از او سخن داشته‌ايم ، ولى ، پس از مطالعهء دقيق ، اين نظر را به طور مطلق نمىتوان پذيرفت . ابن الوردى شخصا منابع خود را ياد مىكند كه بطلميوس ، بلخى ، مسعودى ، مراكشى ، نصير الدّين طوسى ، و كسان ديگر را جزو آن مىبينيم . 19 معمولا اشاره به مؤلّفات مختلف به عنوان منبع گونه‌اى دفاع از خود تلقى مىشود ، و دربارهء ابن الوردى نيز چنين است . نام حرّانى در فهرست منابع وى نيست ، در صورتى كه به او دين فراوان دارد ؛ ولى تنها مديون او نيست . متأسّفانه ما نمىتوانيم دو متن را با هم مقايسه كنيم . تأثير قزوينى نيز كمتر از حرّانى نبوده است . 20 بىگفت و گو ابن الوردى كتاب قزوينى را مىشناخته ، و مدنيكوف ، خاور شناس روسى ، ضمن تحقيق در قسمت فلسطين كتاب ابن الوردى ، اين نكته را تأييد مىكند . 21 تأثير دمشقى و ادريسى نيز به همين نسبت بوده است . ابن الوردى ، در ضمن گفت و گو از جاهاى دور از هم ، چون سيسيل 22 و فلسطين ، 23 از ادريسى استفاده كرده است . نيز با مؤلّفان ديگر كه كمتر مشهور بوده‌اند ، همچون مقدسى صاحب كتاب البدء ، به خوبى آشنا بوده است . 24 به اين ملاحظات ناچار بايد بگوييم كه قلمرو اطّلاعات وى به قدر كافى وسعت داشته و به هر حال حرّانى تنها منبع وى نبوده است . در كتاب ابن الوردى به ذكر اروپا و آسياى شمالى يا هند كمتر برمىخوريم و جالبتر از