كتاب او از نوع كيهان نگارى قزوينى و دمشقى و ديگران است . يكى نقشهء جهان با توضيحات كافى در آغاز كتاب آمده ، و سپس مطلب به چهارده ( و گاهى پانزده ) فصل تقسيم مىشود . 7 تعداد و تقسيمات و اصل فصول در نسخه‌هاى خطّى يكسان نيست ، ولى تركيب عمومى كتاب تغيير نمىيابد و مانند ديگر مؤلّفات كيهان نگارى است . در فصل اوّل ، كه از همهء فصول ديگر مفصّلتر است و بيشتر از ثلث كتاب را فرا مىگيرد ، از اقطار و ولايتها و شمار شهرهاى آنها سخن مىرود ، فصل دوّم از خليجها و درياها سخن دارد ، سوّم از جزيره‌ها ، 8 چهارم از عجايبى كه مايهء عبرت است ، پنجم از رودهاى معروف ، ششم از چشمه‌ها و چاهها ، و هفتم از كوههاى بلند . از فصل هشتم ، كه از خواصّ سنگهاى گرانبها سخن مىگويد ، كتاب تا حدّى تخصّصى مىشود . فصل نهم در معادن و جواهر است ، دهم در گياهان و ميوه‌ها و خواصّ آنها ، يازدهم در بقولات ، و دوازدهم در عفلهاى مختلف . فصل سيزدهم از بذرهاى گونه‌گون سخن دارد و فصل چهاردهم خاصّ حيوانات و پرندگان است . در نسخه‌ها و متنهاى مختلف كتاب ، غالبا به دنبال اين فصل ، مطالبى هست كه محتملا نسخه برادران افزوده‌اند ، از جمله سؤالات معروف عبد اللّه بن سلام از پيمبر - عليه الصلاة و السلام - و نيز قسمت مهمى كه از اصل جهان و روز رستاخيز سخن دارد و به قصيدهء شاعرى گمنام در وصف نهايت جهان خاتمه مىيابد . 9 بىگفت و گو مؤلّف اين قسمت را از كتاب البدء مقدسى گرفته و ضمن سخن بدان اشاره مىكند . و هم در اين قسمت از وقت خلقت جهان و خلايقى كه پيش از آدم بوده‌اند و شمار جانها و مدت زمان از آدم تا وقت تأليف كتاب سخن مىرود كه در بعضى از موارد مطالب مقدّسى عينا نقل شده و در موارد ديگر كم و بيش تعديل يافته است . 10 محتواى كتاب ، با ديگر مؤلّفات كيهان نگارى تفاوت كلّى ندارد . ولى تصادفى نيست كه كلمهء « عجايب و غرايب » در عنوان آمده ، زيرا اين قسمت مورد توجّه مؤلّف بوده و در همهء كتاب اثر مشخّص دارد و به همين جهت كيهان نگارى ابن الوردى در شرق رواج گرفت و نسخه‌هاى بسيار از آن به غرب راه يافت . به اين مناسبت بايد بگوييم كه از آغاز قرن هجدهم تا يك قرن بعد كتاب ابن الوردى مورد علاقهء خاور شناسان اروپا بود ، ولى بتدريج رونق آن كم شد و به صف دوّم رفت و جاى خويش را به مؤلّفات كيهان نگارى سنگين‌تر داد . مدتها پيش از آن نيز در محيط عربى دربارهء ارزش كتاب گفت و گو بود . در اين مورد نظر حاجى خليفه ، مورّخ كتب و دانشمند كتابشناس معروف كه در جغرافيا نيز دست داشت ، جالب است كه ضمن بحث مفصّل دربارهء مؤلّف ، بر خلاف محافظه كارى و اعتدالى كه در او سراغ داريم ، به تندى و طنز مىگرايد و مىگويد : « كتابى است كه نصف اوّل آن در ذكر اقليمها و ولايتهاست و بقيه در احوال معدن و گياه و حيوان . در آغاز آن دايره‌اى شامل نقشهء اقليمها و درياها آورده و چنان