فصل 18 جغرافياى اقليمى در شام و فلسطين به قرنهاى چهاردهم و پانزدهم / هشتم و نهم ه . نوشته‌هاى جغرافيايى در مناطق واقع در شرق مصر ، طى قرون پيش از فتح عثمانى رونقى نداشت . از جمله مؤلّفات شام كه مضمون عام دارد از يك كتاب كيهان نگارى نام مىتوان برد كه رواج مستمر يافت ؛ در صورتى كه نمودار پيشرفت اين رشته نيست بلكه نشانهء انحطاط آن است . بسيارى از مؤلّفاتى كه در اين دوران پديد آمد در زمينهء جغرافياى اقليمى است و بخصوص از شهرهاى بزرگ سخن دارد و مىتوان رشتهء آن را در كتابهايى كه مكمّل يكديگر نيست ، بلكه هدفهاى مختلف دارد ، تعقيب كرد . مناطق واقع در شرق شام در اين دوران در نوشته‌هاى عربى اثر قابل ذكرى به وجود نياورد . كتاب كيهان نگارى كه بدان اشاره كرديم مكرّر چاپ شده و نسخه‌هاى خطّى فراوان از آن هست كه عنوان خريدة العجائب و فريدة الغرائب 1 دارد و در اين باره اختلاف نيست ، امّا وضع مؤلّف مهم است . اكنون در اين نكته اتّفاق نظر وجود دارد كه مؤلّف سراج الدّين ابو حفص عمر بن الوردى است ( متوفّى به سال 1457 / 861 ه . 2 و به روايت ديگر حدود سال 1446 / 850 ه . ) . 3 مدّتى دراز تأليف كتاب به همنام وى ، زين الدّين ابن الوردى ، نسبت داده مىشد كه يك قرن پيش از وى مىزيسته ( متوفّى به سال 1349 / 749 ه . ) . 4 اين خلط در محيط عربى به وجود آمد و در بعضى از نسخه‌هاى خطّى و مؤلّفات كتابشناسى منعكس شد و از آنجا به محافل علمى اروپا راه يافت . دربارهء ابن الوردى نخست ، اطّلاعات ما بيشتر است ؛ از جمله اينكه در شام مىزيسته ، مدّتى قاضى حلب بوده ، مؤلّفاتى در زمينهء فقه و ادب به جا نهاده ، و به عنوان شاعر نيز شهره شده . و شايد به همين جهت كتاب كيهان نگارى به او انتساب يافته است . در عوض از ابن الوردى دوّم چيزى نمىدانيم و گويا از همان خاندان بوده است و چون كتاب به شاهين مؤيّدى ، فرمانده حلب ، 5 تقديم شده توان گفت كه مؤلّف ، شامى و اهل حلب بوده است . 6