سه طايفه تقسيم مىكند 145 و درياى قزوين را به اقيانوس منجمد شمالى پيوند مىدهد . 146 براى آنكه انديشه‌اى از تصوّر ابن اياس و محيط خاص وى دربارهء جهان به دست داده باشيم ياد اين نكته كافى است كه گويد چيزى دربارهء اقيانوس اطلس دانسته نيست « زيرا كسى جرئت رفتن بر آن ندارد » . 147 اين مطلب يك قرن پس از كشف دنياى جديد به وسيلهء كريستوف كلمب و مدتها پس از گردش و اسكوداگاما به دور قسمت جنوبى قارّهء افريقا و وصول به هندوستان ، كه به كمك يك دريانورد عرب صورت گرفت ، به قلم آمده است . ظاهرا ابن اياس از اطّلاعاتى كه خيلى به او نزديكتر بوده ، چون روايت مقريزى دربارهء وصول يك سفارت چين به مصر ، كه به سال 1352 / 1338 ه . از راه دريا انجام گرفت ، 148 غافل مانده است . به همين ملاحظات بايد مؤلّفات وى را جزء مكتب قديم جغرافيايى عرب بدانيم كه از قرن دهم تا قرن دوازدهم رواج داشت . در كتاب ابن اياس هيچ نشانى نيست كه وى از وسعت دامنهء جغرافيا به نزد غربيان ، كه احيانا پيش بعضى از شرقيان نيز انعكاس داشت ، اطّلاع داشته است . بجز جغرافى شناسان از نوع ابن اياس گروه تازه‌اى نيز بودند كه توان گفت مكمّل نمونه‌هاى جغرافياى غرب به شمار مىروند ، و در ميان جغرافى شناسان مغربى به بعضى از آنها برخورد كرديم ، ظاهرا فعاليّت دريا نوردى در حوضهء درياى مديترانه در انتقال اين گونه اطّلاعات از اروپا مؤثّر بوده است . چنان كه به دوران بعد خواهيم ديد كه چگونه جغرافياى دريانوردى ميان عربان رواج يافت و ، به رونق و ابداع ، از همهء رشته‌هاى جغرافيا سبقت گرفت ، و آثار جغرافيايى كه در اين زمينه پديد آمد چنان به زبان عربى و تركى پيوسته است كه جدا كردن آن از همديگر آسان نيست . ضمن فعاليّت اين دوران خواهيم ديد كه بجز مذهب كهن در نوشته‌هاى جغرافيايى ، كه تا قرن بيستم نيز دوام داشت ، مسير تازه‌اى به وجود آمد كه تغييرات عمده‌اى را كه در تمدّن انسانى رخ داده بود منعكس مىكرد ، ولى پيش از آنكه به اين موضوع بپردازيم ، بايد وضع نوشته‌هاى جغرافيايى را در شام و دور تر از آن در مناطق فارسى زبان به قرنهاى چهاردهم و پانزدهم / هشتم و نهم ه . ببينيم .