آن دوران شمرد . وى محمّد بن احمد بن اياس حنفى است ( 1448 - 1524 / 852 - 930 ه . ) 137 كه در محافل علمى اروپا به نام ابن اياس شناخته شد . اياس را به كسر يا فتح همزه تلفظ مىتوان كرد كه هر دو درست است ، ولى تلفّظ مفتوح به زبان رايج نزديكتر است ، و گويا مؤلّف در نسخه‌هاى خطّى تاريخ كه به خطّ خود وى به دست ما رسيده آن را ترجيح داده است ، ولى تلفّظ مكسور در كتابهاى ادب به كار مىرود و بهتر است همان را به كار ببريم . 138 ابن اياس باقيماندهء خاندانى از مماليك چركس بود و مىتوانست آزادانه فعاليّت علمى خود را ادامه دهد و چون ديگر دانشوران آن دوران ، نياز نداشت كه براى گذران زندگى به تدريس يا مشاغل ديوانى بپردازد . 139 اين وضع او را در تأليفاتش تا حدّى بىطرف نگاه داشته بود و ناچار نبود نظريّات محافل رسمى را منعكس كند ، ولى به مدارك دولتى دسترس نداشت ؛ و عاقبت كفّهء نتايج مثبت چربيد و ابن اياس به حق به عنوان مورّخ بزرگ شهره شد . تاريخ ابن اياس تا به سال 1522 / 928 ه . رسيده است . قسمتهاى اخير مفصّل است و گاه صورت سالنامهء تاريخى دارد و بعضى جاها فهرست حوادث روزانهء مىشود . كتاب ، با صرف نظر از محتويّات آن ، اهميت خاص دارد ، زيرا ابن اياس تنها تاريخنويس غرب بوده كه وقايع فتح عثمانى را نوشته و نيز آخرين مورّخ مصر مماليك به شمار است و كتاب وى خاتمهء آثارى است كه رواج و رونق نوشته‌هاى تاريخى آن دوران را نشان مىدهد . تاريخ نسخه‌هاى ابن اياس به قدر كافى روشن و معتبر است . زيرا نسخه‌هاى فراوان از اجزاى آن به خطّ مؤلّف يا به نقل از نسخهء خطّ مؤلّف به‌جاست . سه متن مطول و متوسط و مختصر از تاريخ باقى مانده و ، چون قسمتهاى اخير آن كه گرانقدرتر است به وسيلهء پاول كاله چاپ شده ، مىتوانيم كتاب و مخصوصا اسلوب نگارش آن را كه بسيار ساده است و احيانا سبك عاميانه دارد بدقّت مطالعه كنيم . 140 اساس چاپ اين قسمت از تاريخ ابن اياس نسخهء خطّى منحصر به فرد مؤسسهء مطالعات شرقى بوده است . چنان كه گفتيم ، ابن اياس كتاب جغرافيا را پيش از كتاب تاريخ ، يعنى به چهاردهم شعبان سال 12 سپتامبر 1516 / 922 ه . ، به سر برده . 141 عنوان آن نشق الازهار فى عجائب الاقطار است و به هر حال با كتاب تاريخ وى قابل قياس نيست . بدون توجّه به هدف مؤلّف ، كه در مقدّمه آمده و تدوين مخلوطى از تاريخ و جغرافياست ، خواندن كتاب مايهء نوميدى مىشود . در مقدّمه گويد كه در كتاب خود از « عجايب مصر و طلسمات استوار كه حكيمان در آن نهاده‌اند ، نكته‌ها از سرگذشت ملوك قديم ، بناهاى محكم كه در مصر و بلاد ديگر ساخته‌اند ، اخبار نيل ، اهرام ، و عجايب ولايتهاى تابع مصر و نواحى و اقطار آن » سخن خواهد كرد . و در يك نسخهء خطّى موجود در قاهره در صفحه عنوان اضافه شده : « و اخبار بلاد ، درياها ، درختها ، جزيره‌ها ، كوهها ،